"It's difficult to admit the obvious"
political world

Krasnik Niemieckie sily policyjne Generalnym Gunernatorstwie

Marek Chodakiewicz|Sunday, August 2, 2009

Podejmujàc badania nad siΠami policyjnymi III Rzeszy czynimy to ze wzgl´du na ch´ç zrozumienia mechanizmów oraz sprawców narodowo-socjalistycznego terroru. Ta zasada odnosi si´ do ka˝dej instytucji totalitarnej, cywilnej, wojskowej czy policyjnej. Na poczàtku powinniÊmy zbadaç takà instytucj´. Pierwszy krok to wyodr´bnienie idei jakimi si´ kierowaΠa, a wi´c studia nad ideologià i propagandà. Po drugie opisujemy jak instytucja taka funkcjonowaΠa od wewnàtrz. Potem musimy przyjrzeç si´ jej centrali i hierarchii oraz powiàzaniom z innymi instytycjami – poczàwszy od tych najbardziej spokrewnionych. W wypadku policji przyglàdamy si´ wszystkim innym spokrewnionym cz´Êciom aparatu terroru. Nast´pnie schodzimy na najni˝szy poziom i dogΠ´bnie badamy funkcjonowanie najmniejszych agend tej instytucji w praktyce. W koƒcu przywracamy terrorowi twarz: ustalamy personalia odpowiedzialnych za zbrodnie oraz rozró˝niamy rozmaity stopieƒ odpowiedzialnoÊci za terror.

Lublinie, sygn. 011/188, t. 1-9.
Marek J. Chodakiewicz
KraÊnik
Niemieckie siΠy policyjne w Generlnym Gubernatorstwie:
mikro poziom
Podejmujàc badania nad siΠami policyjnymi III Rzeszy czynimy to ze wzgl´du na
ch´ç zrozumienia mechanizmów oraz sprawców narodowo-socjalistycznego terroru. Ta
zasada odnosi si´ do ka˝dej instytucji totalitarnej, cywilnej, wojskowej czy policyjnej. Na
poczàtku powinniÊmy zbadaç takà instytucj´. Pierwszy krok to wyodr´bnienie idei jakimi
si´ kierowaΠa, a wi´c studia nad ideologià i propagandà. Po drugie opisujemy jak
instytucja taka funkcjonowaΠa od wewnàtrz. Potem musimy przyjrzeç si´ jej centrali i
hierarchii oraz powiàzaniom z innymi instytycjami – poczàwszy od tych najbardziej
spokrewnionych. W wypadku policji przyglàdamy si´ wszystkim innym spokrewnionym
cz´Êciom aparatu terroru. Nast´pnie schodzimy na najni˝szy poziom i dogΠ´bnie badamy
funkcjonowanie najmniejszych agend tej instytucji w praktyce. W koƒcu przywracamy
terrorowi twarz: ustalamy personalia odpowiedzialnych za zbrodnie oraz rozró˝niamy
rozmaity stopieƒ odpowiedzialnoÊci za terror.
Naturalnie proponowaç mo˝emy metodologi´ z zacisza historycznego laboratorium.
W praktyce przyczyny polityczne oraz gospodarcze powodujà, ˝e naukowcy
cz´stokroç zajmujà si´ wyrwanymi z kontekstu problemami, a nie caΠoÊcià interesujàcej
ich kwestii. Wydaje si´, ˝e poruszajà si´ jak we mgle, bez logicznego planu gΠównie dlatego,
˝e nie majà dost´pu do kluczowych dokumentów, wcià˝ niedost´pnych w pilnie
strze˝onych archiwach. Ponadto w poszukiwaniach prawdy przeszkadza perwersyjny
duch czasów. W Niemczech Zachodnich byΠo to hasΠo koniecznoÊci powojennej odbudowy,
zabliêniania si´ ran, oraz chronienia wysokiej klasy ekspertów, którzy splamili si´
narodowo socjalistycznymi zbrodniami. Dopiero po upΠywie pewnego czasu historycy
mΠodszego pokolenia byli w stanie przeprowadziç syntez´ fragmentów przeszΠoÊci a w
oparciu o nowo odkryte dokumenty odtworzyç du˝o peΠniejszy obraz historii.
Z takim wΠaÊnie mechanizmem mamy doczynienia jeÊli chodzi o histori´ III
Rzeszy. Poczàtkowo historycy z wiadomych wzgl´dów skupiali si´ gΠównie na wiodàcych
rozkazodawcach w centrum wΠadzy. Póêniej zaj´li si´ caΠymi formacjami policyjnymi,
opisujàc dziaΠalnoÊç gΠównie niemieckich funkcjonariuszy apartu terroru.1 Dopiero ostatnio
podj´to badania pojedyƒczych oddziaΠów aparatu terroru, skΠadajàcych si´ z
Niemców, jak równie˝ ich cudzoziemskich pomocników.2
Obecnie zajmiemy si´ rozkazodawcami i egzekutorami terroru na najni˝szym
144
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
poziomie. Jako przykΠad posΠu˝y nam powiat (Kreis) Janów Lubelski/KraÊnik w
okupowanym przez Niemców Generalnym Gubernatorstwie (Gouvernementgeneral
– GG).3 Powiat ten, poΠo˝ony na zachodniej Lubelszczyênie, w zmienionych granicach
miaΠ w styczniu 1942 r. okoΠo 196 000 ludnoÊci. Miejscowe siΠy policyjne nie przekraczaΠy
1 000 funkcjonariuszy, z czego okoΠo 300 to Niemcy. Zasilani byli oni od czasu do czasu
wi´kszymi jednostkami przysyΠanymi z zewnàtrz w ramach wi´kszych operacji policyjnych,
szczególnie akcji deportacyjnych i pacyfikacyjnych. Do miejscowych siΠ policyjnych
wliczamy Niemców z Rzeszy (Reichsdeutsche), cudzoziemskich kolaborantów
(zwykle obywateli sowieckich), oraz miejscowych etnicznych Niemców (Volksdeutsche),
Polaków, ˚ydów i Ukraiƒców, którzy ochotniczo bàdê przymusowo zasilili rozmaitego
rodzaju organizacje podlegΠe nazistowskiej policji. Uwzgl´dnimy równie˝ formacje podlegΠe niemieckim
siΠom zbrojnym (Wehrmacht i Luftwaffe) o ile wchodziΠy one w skΠad struktur aparatu terroru.
W latach 1939-1944 stosunkowo maΠa iloÊç policjantów i ich wspóΠpracowników
wymuszaΠa posΠuszeƒstwo na wielokrotnie wi´kszej od niej grupie miejscowej ludnoÊci.
Dzi´ki terrorowi udaΠo si´ nazistom wdro˝yç w ˝ycie wi´kszoÊç postulatów politycznych,
a w tym deportowaç ponad 12 000 ˚ydów do obozów Êmierci, wysΠaç kilka tysi´cy
Polaków do obozów koncentracyjnych i oÊrodków pracy przymusowej w Rzeszy, oraz
skonfiskowaç tysiàce ton ˝ywnoÊci i innych produktów w ramach przymusowych kontyngentów.
Kluczem do sukcesu policji byΠa nie znajàca granic brutalnoÊç. W rezultacie z ràk
narodowo-socjalistycznych siΠ policyjnych zgin´Πo w powiecie Janów Lubelski/KraÊnik
okoΠo 25 000 osób: 15 000 ˚ydów i 10 000 chrzeÊcijan.
Aby odpowiednio zakotwiczyç histori´ dziaΠaƒ policji w powiecie Janów, najpierw
opiszemy szerszy kontekst okupowanej Polski centralnej – Generalnego Gubernatorstwa
(GG) oraz Dystryktu Lublin. Nast´pnie zajmiemy si´ powiatowym apartem policyjnym
oraz stworzonymi przez niego instytucjami pomocniczymi.
W trakcie naszej preznetacji b´dziemy odnosiç si´ do narodowo-socjalistycznego
„prawodawstwa”, które byΠo de facto bezprawiem. ¸amiàcy to prawo byli wi´c
przest´pcami gΠównie w oczach niemieckich narodowych socjalistów. Nie wszyscy jednak,
którzy Πamali to prawo, byli godnymi pochwaΠy dziaΠaczami podziemia czy indywidualnymi
bohaterami walki gospodarczej wolnego, „czarnego” rynku.
WÊród Πamiàcych prawo okupacyjne znaleêli si´ równie˝ pospolici kryminaliÊci,
którzy dziaΠali gΠównie na szkod´ miejscowej ludnoÊci cywilnej. Byli oni wi´c rzeczywistymi
przest´pcami. O tym nale˝y pami´taç w naszych rozwa˝aniach. Rozró˝niajàc w taki
sposób b´dziemy w stanie zrozumieç dlaczego kolaboracyjne instytucje i organizacje
pomocnicze skΠadajàce si´ z Polaków cz´sto stawaΠy si´ narz´dziem podziemia
niepodlegΠoÊciowego stajàcego w obronie ludnoÊci polskiej.
Oprócz opisania nazistowskiego aparatu terroru, poruszymy bowiem spraw´
instytucji i organizacji stworzonych przez Niemców w celach kolaboracji z narodowo-socjalistycznymi
siΠami policyjnymi. Rozwa˝ymy, które z instytucji rzeczywi´cie byΠy czy
staΠy si´ kolaboranckie. Do jakiego stopnia zostaΠy one wyzyskane aby sΠu˝yç Niemcom?
145
Mikrostudia terenowe
W jaki sposób sΠu˝yΠy spoΠeczeƒstwu, a w tym za sprawà ich infiltracji przez podziemie?
Rozpatrzymy te˝ przypadki poszczególnych uczestników takich organizacji.
GG i Dystrykt Lublin
Rasistowska ideologia, która legΠa u podstaw polityki III Rzeszy, wyznaczajàc jej
cele, wykluczaΠa mo˝liwoÊç rzàdzenia podbitymi terenami bez terroru policji. Okupanci
si´gn´li wi´c do wzorców wypracowanych u siebie, rozwijajàc je do niezwykΠych rozmiarów.
Struktura organizacyjna policji nazistowskiej w Reichu posΠu˝yΠa za model dla jej
gΠównych agend na terytoriach okupowanych.4 DziaΠalnoÊç tych struktur odzwierciedlaΠa
aktualne wymagania polityki okupacyjnej jak równie˝ reagowaΠa na zmieniajàcy si´ stale
stan bezpieczeƒstwa w GG i Dystrykcie Lublin.
Generalnie, rozró˝niamy trzy gΠówne okresy w polityce policyjnej Polski centralnej.
Od jesieni 1939 r. do jesieni 1941 r. okupant kontrolowaΠ sytuacj´ w du˝ym stopniu.
ByΠ to program „bezpieczeƒstwa” maksimum, w ramach którego z zaΠo˝enia obejmowano
„opiekà” policji wszystkich mieszkaƒców. Okres ten charakteryzowaΠ si´ stabilizacjà.
Przeprowadzana w tym czasie cz´Êciowa eksterminacja elity polskiej nie wstrzàsn´Πa
strukturami GG, a w tym Dystryktu Lublin. Jednak w 1942 r. nastàpiΠo gwaΠtowne
pogorszenie sytuacji, stopniowo podwa˝ajàce nazistowski Πad okupacyjny. ByΠo to
wynikiem polityki III Rzeszy w Polsce: eksterminacji ˚ydów, przeÊladowaƒ jeƒców
sowieckich, oraz nat´˝enia gospodarczej eksploatacji ludu polskiego (rolników przede
wszystkim) ze wszelkimi tego konsekwencjami. Stopniowe chwianie si´ nazistowskiego
Πadu wymagaΠo od 1942 r. zmian w koncepcji zabezpieczenia okupowanych terenów.
Poczàtkowo starano si´ dostosowaç istniejàce od poczàtku okupacji struktury do nowo
zaistniaΠej sytuacji. Od poΠowy 1943 r. zdecydowano si´ na radykalnà zmian´ zaΠo˝eƒ
polityki policyjnej. WymagaΠo to równie˝ przebudowy struktur. Postawiono wtedy na
plan minimum – obj´cie opiekà jedynie Niemców oraz – w ramach systemu okupacyjnego
– osób i instytucji niezb´dnych do dbania o naj˝ywotniejszych interesów III Rzeszy.
PrzeÊledêmy t´ ewolucj´ instytucjonalnie i chronologicznie.
Mi´dzy 1939 r. a 1945 r. siΠy policyjne w GG podlegaΠy Wy˝szemu Dowódcy SS i
Policji na Wschodzie (Höhere SS- und Polizeiführer Ost). Oficer ten jednoczeÊnie sΠu˝yΠ
jako sekretarz do spraw bezpieczeƒstwa w rzàdzie GG (Staatssekretär für das
Sicherheitswesen). Jego bezpoÊrednimi podwΠadnymi byli komendanci poszczególnych
gaΠ´zi aparatu terroru w GG oraz Wy˝si Dowódcy SS i Policji w poszczególnych dystryktach
(Höhere SS- und Polizeiführer). Komendanci poszczególnych rodzajów instytucji terroru
byli odpowiedzialni za swoje formacje na terenie caΠego GG. Szefowie policji i SS w
ka˝dym z dystryktów mieli za zadanie kierowaç dziaΠalnoÊcià wszystkich siΠ policyjnych
na terenie swych jurysdykcji. W rezultacie istniaΠa struktura równolegΠa w zakresie rozkazodawstwa:
wedΠug rodzaju formacji oraz wedΠug jurysdykcji. Na najni˝szym poziomie
podwΠadni oficerowie musieli raportowaç o swoich dokonaniach bàdê kΠopotach zarówno
szefom swoich jurysdykcji jak i komendantom swoich wΠasnych formacji policyjnych.
146
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Dwie gΠówne formacje, Policja Porzàdkowa (Ordnungspolizei – Orpo), oraz
Policja Bezpieczeƒstwa/SΠu˝ba Bezpieczeƒstwa (Sicherheitspolizei und Sicherheitsdienst
– Sipo und SD), podzielone byΠy na wyspecjalizowane gaΠ´zie. Orpo skoncentrowaΠa si´
na wymuszaniu posΠuszeƒstwa w Êwietle praw i dekretów dotyczàcych ruchów ludnoÊci,
gospodarki, zdrowia oraz dziaΠalnoÊci kulturalnej. Komendant Orpo dowodziΠ Policjà
Ochronnà (Schutzpolizei – Schupo) w miastach oraz ˝andarmerià (Gendarmerie) na wsi.
KierowaΠ on te˝ policjà tubylczà (polskà i ukraiƒskà). Sipo i SD zajmowaΠy si´ wywiadem
i kontrwywiadem oraz ÊledziΠy dziaΠalnoÊç politycznà i kryminalnà. Dowódca Sipo i SD
kierowaΠ Tajnà Policjà Politycznà (Geheimestaatspolizei – Gestapo), Policjà Kryminalnà
(Kriminalpolizei – Kripo), oraz Urz´dem Bezpieczeƒstwa (Sicherheitsdienst – SD).
DziaΠalnoÊç Orpo, Sipo i SD wzmacniaΠy operujàce do pewnego stopnia na
zasadach autonomicznych Sztafety Ochronne (Schutzstaffeln – SS). DostarczaΠy one
stra˝ników oraz obsΠug´ obozów pracy, koncentracyjnych, a w koƒcu Êmierci. SS braΠy
te˝ udziaΠ w rozmaitych operacjach policyjnych, od kontroli dokumentów a˝ do wielkich
pacyfikacji i deportacji ludnoÊci, szczególnie ˚ydów. W zwiàzku z tym w ka˝dym dystrykcie
stacjonowaΠ przynajmniej jeden puΠk policji SS (SS-Polizei Regiment). Ka˝dy puΠk
wystawiaΠ siΠy specjalne o ró˝nych nazwach, zgodnych z doraênym przeznaczeniem
danego oddziaΠu (Jagdkommando, Sonderkommando, Rollkommando, or Einsatzkommando).
5
Ponadto, w ka˝dym dystrykcie operowaΠy wàsko wyspecjalizowane maΠe formacje
policyjne. Niektóre z nich stworzono aby ochraniaç poszczególne obszary bàdê instytucje
cywilne i wojskowe: Policja Ochrony Pociàgowej (Bahnschutzpolizei), Policja
Pograniczna (Zollgrenzschutzpolizei), Policja LeÊna (Forstschutzpolizei), Policja Drogowa
(Verkehrspolizei), Policja Wodna (Wasserschutzpolizei), Stra˝ PrzemysΠowa (Werkschutz),
oraz Stra˝ Pocztowa (Postschutz). Wydaje si´, ˝e w ich szeregach sΠu˝yli cz´sto Niemcy z
Rzeszy (Reichsdeutsche).
Inne jeszcze siΠy policyjne rekrutowano gΠównie spoÊród etnicznych Niemców
(Volksdeutsche), obywateli podbitego kraju: Samoobron´ (Selbstschutz) oraz Policj´
Pomocniczà (Hilfspolizei). Volksdeutsche oraz nie-˝ydowscy Europejczycy wschodni
zaciàgali si´ równie˝ do formacji pomocniczych zwanych OddziaΠami Ochronnymi
(Schutzmannschaften) oraz OddziaΠami Wartowniczymi (Wachmannschaften).6
Odtworzono Policj´ Polskà (Polnische Polizei). SΠu˝ba w niej poczàtkowo byΠa przymusowa
ale póêniej równie˝ ochotnicza.7 Tymczasem nowo utworzona Policja Ukraiƒska
(Ukrainische Polizei) skΠadaΠa si´ wyΠàcznie z ochotników z tej grupy etnicznej.8 W koƒcu
˚ydowska SΠu˝ba Porzàdkowa (Jüdisches Ordnungsdienst) zostaΠa powoΠana równie˝ na
zasadzie dobrowolnego zaciàgu wÊród spoΠecznoÊci ˝ydowskiej.9
Niezale˝nie od innych struktur policyjnych, niemiecka administracja cywilna zorganizowaΠa
swojà wΠasnà SΠu˝b´ Specjalnà (Sonderdienst). SkΠadaΠa si´ z policjantów
pochodzenia niemieckiego (Stammdeutsche). A˝ do jej likwidacji byΠa koÊcià niezgody
mi´dzy administracjà cywilnà a aparatem policyjnym.10
147
Mikrostudia terenowe
Teoretycznie policja w GG podlegaΠa generalnemu gubernatorowi Hansowi
Frankowi, w dystryktach ich gubernatorom a w powiatach starostom powiatowym
(Kreishautmänner). Jednak w praktyce toczyΠa si´ cz´sto zawzi´ta walka mi´dzy nazistowskà
policjà a biurokracjà cywilnà. Konflikt zaostrzaΠa sama natura systemu narodowo-
socjalistycznego, opartego o wspóΠzawodniczàce ze sobà oÊrodki wΠadzy. Dost´pne
dokumenty sugerujà, ˝e konflikt ten równie˝ miaΠ miejsce na poziomie najni˝szym
– powiatu.11 Szczebel wy˝ej, policyjni szefowie dystryktów cz´sto obchodzili bàdê ignorowali
hierarchi´ kierowniczà administracji cywilnej. Zwracali si´ bezpoÊrednio do swych
przeΠo˝onych na poziomie centralnym GG, a ci mieli przecie˝ pot´˝nych protektorów w
samym Berlinie.12
Sytuacja ta osiàgn´Πa najbardziej kryzysowy punkt wΠaÊnie w Dystrykcie Lublin.
Terenem tym interesowaΠ si´ sam SS-Reichsführer Heinrich Himmler, który chciaΠ zaΠo˝yç
tam ziemskà Walhall´ dla Germanów. DoprowadziΠo to do ostrej walki mi´dzy policjà a
administracjà cywilnà. Jak stwierdziΠ jeden z nazistowskich dygnitarzy “po mojej pierwszej
wyprawie do Lublina doszedΠem do wniosku, ˝e wspóΠpraca mi´dzy Urz´dem
Dystryktu a biurem Szefa SS i Policji jest bardzo zΠa. WΠaÊciwie nie mo˝emy mówiç o
˝adnej wspóΠpracy. Co wi´cej, w praktyce oni pracowali przeciw sobie.”13 Dopiero w
lipcu 1943 r. lubelscy cywilni biurokraci odnieÊli wa˝ne zwyci´stwo nad dystryktowymi
policjantami. Wtedy to ostatecznie przypisano biuro administracji policyjnej, kierowane
przez miejscowego szefa policji, do Urz´du Gubernatora Dystryktu Lublin. Wewn´trzny
konflikt zmalaΠ ale nie zamarΠ.
Jednak konflikt mi´dzy nazistowskimi instytucjami nie przesΠaniaΠ faktu, ˝e bez
policji nie mo˝na byΠo rzàdziç. SiΠy policji niemieckiej w GG odzwierciedlaΠy wymogi
wojny i okupacji. Jednak nie powinniÊmy myliç formacji aparatu terroru III Rzeszy
bezpoÊrednio zaj´tych “utrzymywaniem porzàdku” w GG z caΠoÊcià nazistowskich siΠ policyjnych,
które stacjonowaΠy na tym obszarze, ale niekoniecznie wypeΠniaΠy jakiekolwiek
zadania skierowane przeciw ludnoÊci miejscowej.
NaziÊci skoncentrowali powa˝ne siΠy policyjne w GG jeszcze przed i podczas kampanii
1940 r. w Europie zachodniej i póΠnocnej, a nast´pnie przed inwazjà na Zwiàzek
Sowiecki. Mi´dzy kwietniem a czerwcem 1940 r. okoΠo 100 000 policjantów niemieckich
stacjonowaΠo w Polsce centralnej i zachodniej. Do 22 czerwca 1940 r. liczba ich wzrosΠa
do 100 000 w samym Generalnym Gubernatorstwie (GG).
Jednak wedΠug szacunków podziemia tylko 10 000 policjantów niemieckich czynnie
sΠu˝yΠo w GG w 1940 r. Na poczàtku 1942 r., ich liczba wzrosΠa do 17 000 a wkrótce
potem do 20 000. Pod koniec 1943 r. i na poczàtku 1944 r. setki tysi´cy uczestników
niemieckich formacji policyjnych wycofaΠo si´ do Polski centralnej przed naporem
Sowietów. Wi´kszoÊç z nich nie miaΠa formalnych przydziaΠów sΠu˝bowych w GG, jednak
wiele oddziaΠów rutynowo kierowano do licznych operacji pacyfikacyjnych na polskiej
prowincji.14
Rozlokowanie siΠ policyjnych odzwierciedlaΠo potrzeby wojny, zmieniajàce si´
148
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
wymogi polityki okupacyjnej, oraz oddolne reakcje ludnoÊci (oraz podziemia) na zmiany
w tej polityce. Ka˝dy z dystryktów GG miaΠ identyczne instytucje policyjne lecz, sprawa
zrozumiaΠa, ka˝dy z dystryktów opracowaΠ wΠasne koncepcje zabezpieczenia policyjnego
najbardziej zgodne z wΠasnymi potrzebami.
Wy˝szy Dowódca SS i Policji Dystryktu Lublin (Höhere SS- und Polizeiführer des
Distrikts Lublin)15 musiaΠ sobie najpierw radziç z sowieckà obecnoÊcià na drugiej stronie
Bugu. Potem zajmowaΠ si´ gΠównie eksterminacjà ˚ydów, masowym wysiedleniem
Polaków z Zamojszczyzny, a w koƒcu ze stale wzmagajàcà si´ akcjà partyzanckà. W ciàgu
caΠej okupacji pomoc policji byΠa niezb´dna aby wdra˝aç w ˝ycie plany eksploatacji
gospodarczej dystryktu.
Na poziomie dystryktu, do pewnego stopnia traktowano sprawy i dziaΠalnoÊci
Orpo16 oraz Sipo i SD jako odr´bne kwestie. Jednak na prowincji, przynajmniej od poΠowy
1943 r., obie gaΠ´zie aparatu terroru zmuszone byΠy de jure poΠàczyç swe wysiΠki oraz koordynowaç
swe przedsi´wzi´cia. WspóΠpraca de facto miaΠa miejsce od poczàtku okupacji.17
Pod koniec paêdziernika 1939 r. ustanowiono Kierownictwo Sipo i SD Dystryktu
Lublin (Kommando der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Lublin – KdS
Lublin). Urzàd ten obsadzili wykwalifikowani SS-mani ze Êwie˝o rozwiàzanych Grup
Specjalnych (Einsatzgruppen), które operowaΠy na Lubelszczyênie podczas i po kampanii
wrzeÊniowej: SS-Einsatzkommando 1 wywodzàce si´ z Einsatzgruppe III oraz SSEinsatzkommando
5 i 6 z Einsatzgruppe II.18 Wkrótce sprowadzono dodatkowych
funkcjonariuszy z Rzeszy.19 Dopiero po pewnym czasie oddelegowano na staΠe pracowników
Sipo i SD na najni˝szy poziom – do powiatów.
Poczàtkowo dziaΠalnoÊç dystryktowego Sipo i SD nastawiona byΠa gΠównie przeciw
Sowietom oraz elementowi kryminalnemu. Dlatego te˝ za priorytetowà spraw´
uznano dziaΠalnoÊç sekcji wywiadu i kontrwywiadu SD oraz rozwój policji kryminalnej
(Kriminalpolizei – Kripo). W tej fazie rozbudowy aparatu terroru sprawami dotyczàcymi
podziemia polskiego zajmowaΠo si´ Gestapo w Lublinie. Gestapo nie miaΠo poczàtkowo
swych agend na prowincji.20 Wydaje si´ jednak, ˝e w tym czasie, obok zwalczania
przest´pstw pospolitych, prowincjonalne placówki Kripo równie˝ zbieraΠy informacje
dotyczàce podziemia. Dzielono si´ nimi z centralà Gestapo Dystryktu Lublin. Dopiero
póêniej powoΠano do ˝ycia odpowiednie lokalne komórki tajnej policji politycznej, które
zaj´Πy si´ prawie wyΠàcznie podziemiem.
Zgodnie z nazistowskimi priorytetami pierwsze lokalne komórki Sipo i SD powstaΠy
w pasie przygranicznym, wzdΠu˝ linii Ribbentrop-MoΠotow na Bugu. Miejscowe
komórki Kripo (Kriminalkomissariaten) pojawiΠy si´ we wszystkich powiatach do koƒca
lata 1940 r. W tym czasie w caΠym dystrykcie istniaΠy tylko cztery prowincjonalne filie
Sipo i SD (Aussendienstestellen). Ustanowiono je w reszcie powiatów sukcesywnie
dopiero do koƒca 1942 r. Struktura Sipo dziaΠaΠa z powodzeniem wΠaÊciwie bez ˝adnych
zmian a˝ do lata 1943 r.21
Policja Porzàdkowa (Orpo) odgrywaΠa jednakowo wa˝nà, choç bardziej widocznà
149
Mikrostudia terenowe
na zewnàtrz rol´. Kierownictwo Orpo Dystryktu Lublin (Kommando der Orpo für den
Distrikt Lublin) powstaΠo jesienià 1939 r. Mimo, ˝e w tym czasie naziÊci sami nie byli
pewni na jak dΠugo pozostanà na Lubelszczyênie, stworzyli oni wtedy zr´by struktur
zabezpieczenia terenu, które z pewnymi zmianami funkcjonowaΠy przez caΠy okres okupacji.22
Mi´dzy listopadem a grudniem 1939 r. Dystrykt Lublin podzielono na trzy odcinki
zabezpieczenia (Sicherungsabschnitte): Odcinek PoΠudnie ZamoÊç (Südabschnitt
Zamosc), Odcinek PóΠnoc (Nordabschnitt), oraz Odcinek Ârodek (Abschnitt Mitte). Ka˝dy
z odcinków patrolowaΠ przypisany do niego batalion policji. W efekcie, dowódca takiego
batalionu dowodziΠ odcinkiem; ka˝dy powiat podlegajàcy takiemu odcinkowi stawaΠ si´
terenem operacji przynajmniej jednej kompanii macie˝ystego batalionu.23
Wkrótce koncepcja zabezpieczenia dystryktu nabraΠa cech permanentnych.
OdzwierciedlaΠo to przekonanie o okupacji jako sytuacji staΠej na przewidywalnà
przyszΠoÊç. Twórcy koncepcji preferowali decentralizacj´. Bataliony, kompanie, oraz plutony
rozparcelowano na grupy obsadzajàce posterunki w miasteczkach Lubelszczyzny.24
Najpierw jednak, do lata 1940 r., Niemcy ustanowili trzy gΠówne komendy ˝andarmerii
(Gendarmerie Hauptmannschaften). Ich jurysdykcja pokrywaΠa si´ z odcinkami zabezpieczenia
dystryktu. Siedziby komend znajdowaΠy si´ w Lublinie, Radzyniu i ZamoÊciu.
Ka˝dy z obszarów komend podzielony byΠ na obszary operacji plutonów (Zugbezirke),
które odpowiadaΠy granicom administracyjnym poszczególnych powiatów.25 Ka˝dy pluton
(Zug) ˝andarmerii skΠadaΠ si´ z placówek (Posten) ustanowionych w strategicznych
miejscowoÊciach danej jurysdykcji.26 OczywiÊcie poszczególne Züge mogΠy oczekiwaç
pomocy od innych oddziaΠów stacjonujàcych gdziekolwiek na ich odcinkach
bezpieczeƒstwa a tak˝e poza nimi.
Obowiàzkiem ka˝dego posterunku byΠo pilnowaç „porzàdku” na wsi oraz
wymuszaç posΠuszeƒstwo ludnoÊci wobec nazistowskich dekretów i praw. OdbywaΠo si´
to za pomocà poÊredniego oraz bezpoÊredniego demonstrowania permanencji niemieckiej
okupacji i sprawnoÊci siΠ policyjnych na poziomie gminy i wsi. Wysoki stopieƒ aktywnoÊci,
a szczególnie cz´sto demonstrowana obecnoÊç siΠ policyjnych (staΠe przemarsze, patrole,
udziaΠ w jarmarkach, rewizjach) – cz´stokroç zapobiegaΠa Πamaniu prawa okupacyjnego.
Podobny efekt miaΠa natychmiastowa i brutalna reakcja na naruszanie tego prawa.
Szczególnie skuteczne byΠo publiczne karanie ludnoÊci. DotyczyΠo to nie tylko spraw politycznych,
czy wolnego (“czarnego”) rynku, ale równie˝ przest´pstw pospolitych. Ten
ostatni aspekt dziaΠalnoÊci niemieckiej policji byΠ korzystny dla ludnoÊci podbitej. W pierwszym
okresie okupacji, nastàpiΠ spadek dziaΠalnoÊci bandyckiej, której fala urosΠa we
wrzeÊniu i paêdzierniku 1939 r.
Po pewnym czasie jednak taka koncepcja zabezpieczenia Dystryktu Lublin
okazaΠa si´ niewystarczajàca. Aby poprawiç sytuacj´, latem 1942 r. powoΠano miejscowe
OddziaΠy Specjalne (Sonderkommandos) skΠadajàce si´ z ˝andarmerii i SΠu˝by Specjalnej
(Sonderdienst). Skierowano je do ochrony gΠównych obiektów przemysΠowych i gospodarczych
na wsi. MiaΠy one równie˝ za zadanie kierowaç zbiorem przymusowych kon-
150
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
tyngentów ˝ywnoÊciowych. OddziaΠy Specjalne usadowiΠy si´ w ufortyfikowanych punktach
oparcia (Stützpunkte).27
Jesienià 1942 r. wprowadzono nast´pne usprawnienia systemu zabezpieczenia
dystryktu. ZaΠamanie si´ prawa i porzàdku, zagro˝enie bezpieczeƒstwa oraz problemy ze
zbieraniem przymusowych kontyngentów, wymusiΠy zmian´ koncepcji dotyczàcej roli
policji nazistowskiej. W rezultacie, rozmaite siΠy niemieckie stacjonujàce w ka˝dym z
powiatowych odcinków (Bezirk) skoordynowano w ramach systemu zabezpieczenia
takiego powiatu. Policja staΠa si´ stopniowo mniej aktywna i przez to mniej widoczna.
Opracowano te˝ nowe Êrodki obronne. DotyczyΠy one przede wszystkim
Niemców, nazistowskich biurokratów, oraz ich nieniemieckich wspóΠpracowników.
Wyeliminowano z usprawnionego systemu czynnik zapewnienia jakiegokolwiek bezpieczeƒstwa
ludnoÊci podbitej. Zapobiegawcza funkcja policji wynikajàca z jej
aktywnoÊci i obecnoÊci zostaΠa ograniczona. Oparto si´ gΠównie na taktyce szybkiej
reakcji na przest´pstwa. Zarzucono cz´ste patrole w celach prewencyjnych. Zastàpiono
je natychmiastowymi ekspedycjami na miejsce przest´pstwa, reagujàc jedynie na Πamanie
prawa. JednoczeÊnie policja skoncentrowaΠa si´ na osiàgni´ciu wybranych celów priorytetowych,
które zwykle miaΠy zwiàzek z gospodarczymi aspektami polityki okupanta. W
ramach tej koncepcji przestano uznawaç posterunki ˝andarmerii za nazistowskie latarnie
emanujàce pewnoÊcià siebie ponad morzem podbitej i zrezygnowanej ludnoÊci.
Posterunki zacz´to uwa˝aç za odci´te od Êwiata maΠe twierdze otoczone wrogimi tubylcami.
W zwiàzku z tym starano si´ zewrzeç szeregi oraz lepiej koordynowaç dziaΠalnoÊç policyjnà
na poziomie powiatu.28
Zgodnie z duchem koordynacji, wiosnà 1943 r., struktur´ bezpieczeƒstwa zmodyfikowano
ponownie. Sipo i Orpo poΠàczyΠy siΠy aby wysΠaç w pole oddziaΠy skΠadajàce si´
z funkcjonariuszy Gestapo oraz ˝andarmów w ramach trzech Dru˝yn Specjalnych
(Sonderkommandos – SOKO). Podporzàdkowano je kierownictwu ruchomej grupy antyparytzanckiej,
tzw. Bandenkampfverbände Lilie. Dowództwo tej grupy podlegaΠo
bezpoÊrednio szefowi SS i policji Dystryktu Lublin. Zgodnie z tym zaΠo˝eniem, ka˝dej z
SOKO wyznaczono osobny obszar operacyjny na Lubelszczyênie. SOKO byΠy podstawowym
instrumentem koordynacji wi´kszych pacyfikacji oraz ekspedycji antypartyzanckich.
Ich celem byΠo zbieranie danych wywiadowczych oraz infiltracja podziemia.
Osiàgano to wysyΠajàc w pole agentów oraz specjalne zespoΠy wywiadowcze udajàce partyzantów.
Inne zespoΠy SOKO organizowaΠy mniejsze zasadzki na bazy i placówki
podziemia. Poniewa˝ dziaΠalnoÊç taka okazaΠa si´ nie adekwatna do potrzeb, zarzucono
system SOKO w sierpniu 1943 r. Poszczególne zespoΠy zostaΠy wcielone do siΠ ˝andarmerii
i komórek tajnej policji w ka˝dym z powiatów.29
W 1943 r. aby poΠàczyç w odpowiedni sposób defensywny charakter systemu
zabezpieczenia dystryktu wraz z obowiàzkami policyjnymi dotyczàcymi egzekwowania
przymusowych kontyngentów przeprowadzono kolejnà reorganizacj´ systemu policyjnego,
tym razem na daleko wi´kszà skal´. Po pierwsze, jeszcze wczeÊniej ustanowiono
151
Mikrostudia terenowe
dodatkowy odcinek zabezpieczenia (Sicherungsabschnitt) w ramach jurysdykcji szefa
˝andarmerii Dystryktu Lublin.30 Obecnie jednak caΠy dystrykt podzielono dodatkowo na
szeÊç obszarów obronnych (Schutzgebiete). Komendant odcinka bezpieczeƒstwa
automatycznie stawaΠ si´ odpowiedzialny za nachodzàcy na jego teren obszar obronny. W
ramach ka˝dego z obszarów obronnych powstawaΠy podobszary obronne (Schutzbezirk,
Unterabschnitt). MiaΠy one powierzchni´ co najmniej jednego powiatu. Ka˝dy z podobszarów
opieraΠ si´ na strategicznie umieszczonych punktach oparcia (Stützpunkte). W
zale˝noÊci od przynale˝noÊci organizacyjnej garnizonów nazywano je albo policyjnymi
albo wojskowymi punktami oparcia (Polizeistützpunkte, Wehrmachtstützpunkte).
Wi´kszoÊç z nich znajdowaΠa si´ w skonfiskowanych majàtkach ziemskich
(Ligenschaftsgute) bàdê przy wi´kszych przedsi´biorstwach przemysΠowych.
Punkty oparcia utrzymywaΠy staΠà ΠàcznoÊç mi´dzy sobà. SiΠa zaΠogi punktu
oparcia wahaΠa si´ mi´dzy plutonem a kompanià. Razem garnizony takie ΠàczyΠy si´ w
ramach Batalionowej Grupy Zabezpieczenia (Bataillons-Sicherungsgruppe). W ramach
tej koncepcji wojskowi podporzàdkowani byli wΠadzy policyjnej. Równolegle utrzymano
stary system ˝andarmskich plutonów i placówek. Uczestnicy obu struktur zabezpieczenia
wspóΠpracowali blisko ze sobà, wspomagajàc si´ nawzajem w potrzebie.31
Wypracowywana mi´dzy poΠowà 1942 r. a koƒcem 1943 r. polityka zabezpieczenia
Dystryktu Lublin wΠaÊciwie caΠkowicie zarzuciΠa dziaΠania przywracajàce “prawo
i porzàdek”. Praktyka natychmiastowego reagowania na Πamanie prawa zostaΠa zarzucona.
Zastàpiono jà przeprowadzanymi cyklicznie wyprawami zemsty, które karaΠy w
wi´kszoÊci niewinnà miejscowà ludnoÊç raczej ni˝ osoby i grupy rzeczywiÊcie
odpowiedzialne za Πamanie prawa. Nowa taktyka opieraΠa si´ te˝ tylko pozornie na
cz´Êciowej rehabilitacji koncepcji zapobiegania przest´pstwom poprzez poΠàczenie
wysiΠków Orpo i Sipo. Jednak metoda prewencyjna w oparciu o SOKO stosowana byΠa w
zast´pstwie solidnej pracy policyjnej w celu zakamuflowania coraz wi´kszej bezradnoÊci
okupanta.
Po prostu, ju˝ od poΠowy 1942 r. okupant zaniedbywaΠ tradycyjne metody policyjnego
dochodzenia, zarzuciΠ system odkrywania winnych, a zastàpiΠ to docelowym terrorem
zbiorowym (targeted collective terror). Ten rodzaj terroru ró˝ni si´ od zwykΠego terroru
przypadkowego (random terror), uprawianego na chybiΠ trafiΠ, który polega na karaniu
jakiejkolwiek osoby bez ˝adnego zwiàzku z rzeczywistym sprawcà. Docelowy terror
zbiorowy cz´stokroç nie koncentruje si´ na sprawcach bezpoÊrednich. Skupia si´ raczej
na najbli˝szych kr´gach spoΠecznych i geograficznych okolicach najbli˝szych miejscu
przest´pstwa. W tym sensie docelowy terror zbiorowy oparty jest na logicznej zgadywance
dotyczàcej mo˝liwoÊci uczestnictwa bàdê wspóΠpracy w antyniemieckich czynach.
Zamiast podjàç Êledztwo i uderzyç w bezpoÊrednich sprawców, policja
przeprowadzaΠa aresztowania wÊród polskiej elity w danej miejscowoÊci. Przed takimi
uderzeniami nie prowadzono wΠaÊciwie ˝adnych prac dochodzeniowych. Z jednej strony,
policja prawidΠowo przyj´Πa jako pewnik, ˝e elita byΠa nadreprezentowana wÊród
152
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
kierownictwa podziemia. Z drugiej strony, docelowy terror zbiorowy doskonale byΠ
zgrany z dΠugosi´˝nym planem eksterminacji polskiej elity.
Od 1942 r. docelowy terror zbiorowy pocz´to generalnie stosowaç równie˝ przeciwko
polskiemu ludowi. Tym sposobem poszerzono zakres terroru na Êrodowiska pozaelitarne.
PrawidΠowo wydedukowano, ˝e zawsze ktoÊ wÊród ofiar tego terroru musiaΠ
mieç coÊ wspólnego z aktami oporu antyniemieckiego w danej okolicy. Taki modus
operandi policji utrzymaΠ si´ w dystrykcie do wczesnego lata 1944, kiedy to Wehrmacht
przejàΠ obowiàzki utrzymania porzàdku na prowincji, a Lubelszyzna przemieniΠa si´ po
prostu w obszar przyfrontowy.32
Policja w powiecie
Mi´dzy 1939 a 1944 rokiem na terenie powiatu Janów operowaΠo wiele rozmaitych
formacji zwiàzanych z nazistowskim aparatem terroru. ByΠy to jednostki
odcinków bezpieczeƒstwa, posterunków ˝andarmerii, policji kryminalnej i policji bezpieczeƒstwa,
oddziaΠów specjalnych oraz oddziaΠów ochronnych. Wi´kszoÊç tych struktur
zabezpieczenia inkorporowaΠa rozmaite formacje policji i wojska III Rzeszy. Tylko
wyjàtkowo niektóre struktury byΠy jednorodne, skΠadajàc si´ na przykΠad wyΠàcznie z SSmanów
Reichsdeutschów. Eklektyczny charakter aparatu terroru wymaga wi´c
szczegóΠowej analizy ka˝dej z jego poszczególnych cz´Êci skΠadowych, ich personelu, oraz
ich wspóΠzale˝noÊci w teorii i praktyce.
Policja
Najbardziej zΠà sΠawà w caΠej GG cieszyΠa si´ Policja Bezpieczeƒstwa. Instytucja
ta byΠa mózgiem miejscowych dziaΠaƒ policyjnych. Du˝à cz´Êç dziaΠaƒ podejmowaΠa samodzielnie
na podstawie pracy wΠasnej, miejscowych policjantów bezpieczeƒstwa i ich
agentury. Sipo wykonywaΠa te˝ zlecenia swej lubelskiej centrali, którà stale informowaΠa o swych
post´pach jak i sytuacji w terenie. Jednak Sipo zainstalowaΠo si´ w powiecie stopniowo.33
Najpierw w powiecie pojawiΠa si´ Policja Kryminalna.34 W sierpniu 1940 r. Kripo
urz´dowaΠo (Kriminalkommissariat) przy ulicy KoÊciuszki 20 w KraÊniku.35 Miejscowà
placówk´ Sipo (Sipo Aussendienststelle) ustanowiono prawdopodobnie dopiero na
poczàtku 1941 r.36 Sipo wchΠon´Πa Kripo i zajmowaΠa si´ zarówno sprawami kryminalnymi
jak i politycznymi. Dopiero 15 grudnia 1942 r. w powiecie pojawiΠo si´ Gestapo jako
instytucja autonomiczna w ramach Sipo. Gestapo Aussendienstelle wprowadziΠo si´ do
byΠej komendy Policji Polskiej.37 Od tej pory funkcje Sipo byΠy lepiej zdefiniowane bowiem
Gestapo zaj´Πo si´ gΠównie podziemiem politycznym. Tajna Policja Polityczna ustanowiΠa
osobny areszt Êledczy, gdzie przesΠuchiwano i przetrzymywano podejrzanych. ByΠa to
tzw. „benzynówka,” skΠadnica paliw i stacja benznowa na terenie koszar 24 puΠku uΠanów
kraÊnickich.38
153
Mikrostudia terenowe
Wiemy bardzo niewiele na temat wewn´trznych spraw i personelu Sipo w
KraÊniku. Struktury placówki powiatowej Sipo odzwierciedlaΠy w du˝ym stopniu, choç
oczywiÊcie na mniejszà skal´, struktury instytucji zwierzchniej – Kommando der
Sicherheitspolizei (KdS) Lublin.39 W zasadzie zachowano dwa oddzielne poziomy: Kripo
i Gestapo pod ogólnym nadzorem Sipo. Instytucja operowaΠa niezale˝nie od miejscowych
wΠadz, caΠkowicie obchodzàc powiatowà administracj´ cywilnà. Gestapo i Kripo
doskwieraΠ paradoks hierarchiczny. W KraÊniku kierownikiem placówki Sipo byΠ szef
Gestapo, a prowadzàcy Kripo byΠ jego zast´pcà. Lecz zewn´trzna drabina zale˝noÊci byΠa
skonstruowana w taki sposób, ˝e Kripo i Gestapo byΠy oddzielnie podlegΠe swym analogicznym
szefom na poziomie dystryktu. Nie jest jasne czy wynikaΠy z tego spory kompetencyjne
na poziomie powiatu.40 Aussendienstellen kraÊnickie kontaktowaΠy si´ codziennie
za pomocà telefonu i telegrafu ze swymi szefami w dystryktowym KdS. Ponadto
powiatowe kierownictwo Sipo musiaΠo osobiÊcie uczestniczyç w comiesi´cznych konferencjach
w Lublinie.41 Aby usprawniç przepΠyw informacji mi´dzy agendami policji bezpieczeƒstwa,
20 lipca 1943 r. w KraÊniku zjawiΠ si´ SS-Untersturmführer Voss. UstanowiΠ
on powiatowà komórk´ komunikacyjnà (Meldestelle), której zostaΠ szefem.42
Wi´kszoÊç funkcjonariuszy Sipo byΠa jednoczeÊnie czΠonkami SS. Gestapo zatrudniaΠo
jedynie Niemców, z wyjàtkiem agentów. Podobnie rzecz miaΠa si´ z Kripo, która jednak
stworzyΠa osobnà sekcj´ Polskiej Policji Kryminalnej (Polnische Kripo).43 Jak wspomnieliÊmy,
szef Gestapo byΠ jednoczeÊnie kierownikiem (Leiter) Sipo Aussendienstelle. Szef
Kripo byΠ jego zast´pcà. Ich bezpoÊredni podwΠadni to Êledczy bàdê referenci (Sachbearbeiter).
Nast´pnie podlegali im pracownicy pomocniczy i biurowi rozmaitego rodzaju
(Kanzlei- und Büro-Angestellte). Byli to tΠumacze, szoferzy, stra˝nicy, maszynistki oraz
pracownicy aprowizacyjni i woêni.
Tabela I Funkcjonariusze Sipo i SD w powiecie Janów (1939-1944)44
Kierownictwo
nazwisko stopieƒ okres
Apelt Kriminalobersekretär 1941-do 12/1942?
Augustin Kriminalobersekretär 12/1942?-7/1944
Proms Kriminalsekretär 8/1940-1941
Refken Kriminalsekretär 12/1942-7/1944
PodwΠadni
nazwisko uwagi
Bem
Gottwaldt
Henschke, Otto tΠumacz
Hönke
Kröst
Penkowski, Hans podoficer, 1942
Schade
Schlesing
154
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Szmidt, Edward tΠumacz
Titz
Zimmerman
Pierwszy szef Kripo w KraÊniku, Kriminalsekretär Proms de facto wypeΠniaΠ jednoczeÊnie
funkcje kierownika policji kryminalnej i politycznej. To on od sierpnia 1940 r.
przygotowaΠ grunt pod ekspansj´ urz´du.45 Prawdopodobnie na poczàtku 1941 r.
Kriminal Obersekretär Apelt przyszedΠ na miejsce Promsa. Do poΠowy grudnia 1942 r.
kierowaΠ on miejscowà placówkà Sipo.46 Nast´pnie, do koƒca niemieckiej okupacji,
placówce szefowaΠ Kriminal Obersekretär i SS-Untersturmführer J. Augustin z Berlin.
Jego zast´pcà byΠ szef Kripo – Refken.47
¸àcznie do 20 funkcjonariuszy przewin´Πo si´ przez Sipo Aussendienstelle w
KraÊniku. W latach 1939-1944 r. najpewniej sΠu˝yΠo w niej jednoczeÊnie od trzech do
siedmiu referentów. Zwi´kszenie personelu nastàpiΠo dopiero pod koniec okupacji.
Naturalnie kierownicze stanowiska zajmowali Reichsdeustsche.48 Policja Bezpieczeƒstwa
zatrudniaΠa co najmniej dwóch tΠumaczy. Obaj to Volksdeutsche – Otto Henschke z ¸odzi
i Edward Szmidt z CheΠma.49 Gdy zachodziΠa taka potrzeba do pomocy przy przesΠuchaniach
zapraszano ˝andarma Gustava Schmidta, który urodziΠ si´ w okolicach KraÊnika i
wyÊmienicie wΠadaΠ polskim.50 Od samego poczàtku bez ograniczeƒ stosowano tortury
aby wydobyç informacje od wi´êniów.51
Kripo i Gestapo zatrudniaΠo informatorów. Wi´kszoÊç z nich rekrutowaΠa si´ z
miejscowej ludnoÊci.52 Sipo koordynowaΠo du˝à cz´Êç swych posuni´ç z powiatowà
˝andarmerià oraz innymi formacjami policyjnymi. DotyczyΠo to szczególnie finalizowania
operacji agenturalnych przeciwko podziemiu kryminalnemu oraz politycznemu, jak
równie˝ przeprowadzania zaplanowanych odgórnie, na poziomie dystryktu, wi´kszych
operacji policyjnych.53
Jednostki policyjne
Mózg potrzebowaΠ pi´Êci. Dlatego do dyspozycji Policji Bezpieczeƒstwa oraz
wΠadz cywilnych powiatu odkomenderowano zwarte jednostki policyjne (Truppenpolizei).
ByΠy to oddziaΠy rezerwy taktycznej u˝ywane jako dodatkowa siΠa operacyjna. PodlegaΠy
one dystryktowemu kierownictwu Policji Porzàdkowej (Ordnungspolizei – Orpo).
Jednostki te operowaΠy w ramach odcinka zabezpieczenia (Sicherungsabschnitt), skΠadajàcego
si´ z kilku powiatów. Zwykle na terenie pojedyƒczego powiatu garnizonowaΠy
dwie kompanie takich policjantów. W zale˝noÊci od czasu i potrzeb, w powiecie Janów
siΠy Truppenpolizei oscylowaΠy mi´dzy jednà kompanià a batalionem. StacjonowaΠy one
zwykle w zwartych oddziaΠach w KraÊniku i w Janowie Lubelskim. Jednak od czasu do
czasu mniejsze poddodziaΠy policyjne wyodr´bnione z tych jednostek wysyΠano z rozmaitymi
zadaniami na teren powiatu. KwaterowaΠy one wtedy w rozmaitych
miasteczkach, w szkoΠach wiejskich, plebaniach oraz majàtkach.54 Truppenpolizei podlegaΠy
okresowej rotacji. Zwykle po kilku miesiàcach stary oddziaΠ zast´powano nowym.
155
Mikrostudia terenowe
Do grudnia 1939 roku, po podziale Dystryktu Lublin na trzy obszary zabezpieczenia,
powiat Janów przypisano do Obszaru Ârodek (Abschnitt Mitte). Poczàtkowo
byΠo to terytorium dziaΠaƒ pododdziaΠów z 92 Batalionu Orpo (92. Ordnungspolizei
Bataillon).55 Wnet jednak zastàpiΠ je 102 Batalion z PuΠku Orpo Lublin (102. Bataillon
Ordnungspolizeiregiment Lublin). Prawdopodobnie pod koniec paêdziernika 1939 r.56
4 kompania tego batalionu (4/102.Pol.Bat.) zakwaterowaΠa w KraÊniku. W styczniu 1940
r., zluzowaΠa jà 3 kompania 104 Batalionu Policji (3/104.Pol.Bat.), która stacjonowaΠa w
mieÊcie przynajmniej do sierpnia 1940 r.57 Jej dowódcà byΠ Hauptmann des Schupo
Hannor.58
Aby lepiej kontrolowaç powiat, dowództwo policji wysΠaΠo kilka pododdziaΠów
(Kommando) do miasteczek w terenie. Na przykΠad, prawdopodobnie w marcu 1940 r.
pododdziaΠ Hauptwachtmeister’a (Hptw.) Harde’go z 3 kompanii usadowiΠ si´ w
Zaklikowie. WypeΠniaΠ w tej gminie obowiàzki ˝andarmerii. Wycofano policjantów
Harde’ego dopiero po ustanowieniu permanentnego posterunku ˝andarmerii w maju
1940 r.59
Praktyka ta miaΠa miejsce przez caΠy okres okupacji niemieckiej. PododdziaΠy
jednostek policji stacjonowano przez rozmaity okres czasu w pewnych miejscowoÊciach
powiatu. GΠówne bazy tych jednostek utrzymywano w KraÊniku i Janowie. W wi´kszoÊci
wypadków jednostki policyjne sprowadzano z zewnàtrz w celu przeprowadzenia wi´kszej
akcji, zwykle pacyfikacji. Czasami jednostki Truppenpolizei przerzucano z sàsiednich
powiatów z powodów kwatermistrzowskich: aby ul˝yç spokojnej ludnoÊci sàsiednich
powiatów a ukaraç krnàbrne wsie w powiecie Janów. Tak samo post´powano w odwrotnym
kierunku, gdy w janowskiem panowaΠ spokój. W koƒcu przysyΠano dodatkowe jednostki
policyjne w celu wzmocnienia miejscowego aparatu terroru, w chwilach szczególnego
zagro˝enia. Oto kilka przykΠadów.
27 maja 1940 r. 73 Batalion Orpo (73.Bat.Orpo.) przybyΠ do powiatu Janów aby
przeprowadziç ekspedycj´ karnà. Wymuszono oddanie kontygentu ˝ywnoÊci na miejscowych
chΠopach.60
Od 30 czerwca do 20 lipca 1942 r. pododdziaΠy ze 101 Batalionu Orpo
(Ordnungspolizei Batallion 101.) stacjonowaΠy w Ulanowie. Poniewa˝ deportacja miejscowej
ludnoÊci ˝ydowskiej zostaΠa przeΠo˝ona na paêdziernik, policjanci zostali
odkomenderowani do akcji eksterminacyjnej ˚ydów na innym terenie dystryktu Lublin.61
Pod koniec paêdziernika i na poczàtku listopada 1942 r. do powiatu Janów
skierowano dodatkowo 108 policjantów. Do miejskich i gminnych posterunków Policji
Polskiej przydzielono dwóch oficerów i 63 policjantów z 2 kompanii Zmotoryzowanego
Batalionu ˚andarmerii (2.Kompanie Motorisierten Gendarmerie Bataillon) oraz 1 oficera
i 42 policjantów z 309 policyjnej kompanii ΠàcznoÊci (Polizei Nachrichten Kompanie 309.).
Ich zadaniem byΠa eksterminacja ˚ydów, wyΠapywanie zbiegΠych sowieckich jeƒców, oraz
operacje przeciw pospolitym bandytom i polskim partyzantom.62
22 maja 1943 r. 3 Batalion 32 PuΠku Ochronnego Policji (3./Polizei-Schützen
156
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Regiment 32.) przerzucono z Lubartowa do Zaklikowa w powiecie Janów. DoΠàczyΠ on do
reszty macierzystej jednostki. Ju˝ od poczàtku miesiàca 1 i 2 batalion 32 puΠku
przeprowadzaΠy operacj´ pacyfikacyjnà na poΠudniu powiatu. Jednostki te pozostaΠy w
janowskiem co najmniej do koƒca lipca 1943 r.63
12 lipca 1943 r., po zakoƒczeniu operacji Wehrwolf I i II, pododdziaΠy 3 Batalionu
13 PuΠku Ochronnego (3./SS-Polizei Schützenregiment 13.) rozesΠano na kwatery w trzech
punktach powiatu. Sztab oraz 1 kompania stan´Πa w KraÊniku. 2 kompania strzegΠa
wi´êniów w Budkach; a 3 kompania zatrzymaΠa si´ w Zaklikowie.64
23 lipca 1943 r. pododdziaΠ 1 Batalionu 4 PuΠku SS-Policji (1./SS-Polizei
Regiment 4.) odkomenderowano do peΠnienia sΠu˝by wartowniczej przy tymczasowym
obozie przechodnim w Budzyniu. Obóz ten przepeΠniony byΠ Polakami uj´tymi podczas
wielkiej akcji wysiedleƒczej z poczàtku lipca 1943 r., która obj´Πa poΠudniowe gminy
powiatu Janów.65
13 sierpnia 1943 r. sztab 1 bat. 4 p. SS (1./SS-Polizei Regiment 4.) przeniósΠ si´
ze Szczebrzeszyna do KraÊnika. Zadaniem batalionu byΠo objàç piecz´ nad miejscowym
obszarem zabezpieczenia (Sicherungsbezirk KraÊnik). Zgodnie z rozkazami 1 bat. przejàΠ
punkty oparcia (Stützpunkte) w Lipie i Zaklikowie, a kompania z 3 Batalionu tego
puΠku dodatkowo wzmocniΠa punkt oparcia w Janowie Lubelskim.66
22 wrzeÊnia 1943 r. 10-osobowy patrol z 72 Plutonu ˚andarmerii Zmotoryzowanej
25 PuΠku SS-Policji Lublin (Motorisierten Gendarmerie Zug 72./SS-Polizei
Regiment 25.) wzmocniΠa punkt oparcia w Branwicy, gmina Pysznica. PododdziaΠ ten
pozostawaΠ na miejscu conajmniej do poΠowy grudnia 1943 r.67
Po wycofaniu si´ z Ukrainy, prawdopodobnie caΠa kompania z 5 Batalionu 25
PuΠku SS-Policji (5./SS-Pol.Regt.25.) zakwaterowaΠa w budynku szkoΠy w Janowie. Nie
wiadomo jak dΠugo policjanci ci przebywali w powiecie.68
Od 1 lutego 1944 r. pododdziaΠy 1 Batalionu 4 PuΠku SS-Policji obsadzaΠy
nast´pujàce Stützpunkte w powiecie: Annopol, Janów, KraÊnik, Lipa, ¸à˝ek i Zaklików.69
Tabela II Jednostki policyjne stacjonujàce w powiecie Janów (X 1939-VII 1944)70
Jednostka Miejsce Czas
kompania 92.
Ordnungspolizei Bataillon KraÊnik poczàtek 10/1939
Janów koniec 10/1939
4./102. Bataillon KraÊnik koniec 10/1939
Ordnungspolizeiregiment Janów do 1/1940
Lublin
3./104.Pol.Bat KraÊnik od 1/1940
Janów do 3/1940
73.Bat.Orpo. ró˝ne gminy od 27 maja 1940
do 6/1940
157
Mikrostudia terenowe
1./104.Pol.Bat. Janów od 12/1940
Urz´dów do 4/1941?
KraÊnik
PododdziaΠy Janów 12/1940
Ordnungspolizeiregiment Urz´dów
Lublin Zaklików do 4/1941?
Jagdzug des Janów od 2 lutego 1941-do?
Pol.Bat.306. ró˝ne gminy
PododdziaΠy Ulanów od 23 czerwca 1942
101.Pol.Bat do 20 lipca 1942
1./Res.Pol.Reg.22 Janów od 8/1942
KraÊnik
Zaklików do 1/1943
2./Gend.Mot. Bat. KraÊnik od 24 paêdziernika 1942
ró˝ne gminy do 1/1943?
PododdziaΠy KraÊnik od 24 paêdziernika 1942
Polizei Nachrichten do 4/1943?
Kompanie 309.Lublin
PododdziaΠ Lipa 5/1943
10./SS-Pol.Reg.25.
2./Pol. ró˝ne gminy 5/1943
Schützenregt.32.
1./Pol. ró˝ne gminy 5/1943
Schützenregt.32.
3./Pol. Zaklików od 22 maja 1943
Schützenregt.32. do 7/1943?
3./SS-Pol.Reg.13. KraÊnik od 22 maja 1943
Budki
Zaklików do 7/1943?
3./SS-Pol. KraÊnik od 6/1943
Schütz.-Reg.4. Janów
ró˝ne gminy do 3/1944
1./SS-Pol. KraÊnik od 8/1943
Schütz. -Reg.4. Janów
Zaklików do 3/1944
PododdziaΠ Janów od 29 stycznia 1944-do?
5./SS-Pol.Regt.25.
1./SS-Gend. ró˝ne gminy od poΠowy 2/1944
Bat.(mot). do poΠowy 3/1944
od 5/1944-do?
2./SS-Pol.Rgt.25. ró˝ne gminy od poΠowy 2/1944
do poΠowy 3/1944
3./SS-Pol.Rgt.17. ró˝ne gminy od poΠowy 2/1944
do poΠowy 3/1944
Cz´ste odwiedziny pokaênych iloÊci Truppenpolizei, w dodatku do jednostek na
staΠe stacjonujàcych w powiecie Janów, sprawiaΠy kΠopoty z zakwaterowaniem.
158
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
W Janowie policjanci zamienili na swój garnizon miejscowà szkoΠ´. W KraÊniku
wprowadzili si´ do koszar 24 puΠku uΠanów i do gmachu szkoΠy. Dodatkowo wybudowano
kilka baraków na podwórzu szkoΠy aby pomieÊciç policjantów. Gdzie indziej na terenie
powiatu oddziaΠy Truppenpolizei równie˝ zajmowaΠy budynki szkóΠ, na przykΠad w
Pysznicy, gdzie poddodziaΠ w sile 20 osób miaΠ broniç dojÊcia do huty w Stalowej Woli.71
Cz´ste przenosiny jednostek stacjonujàcych w powiecie oraz cz´ste odkomenderowywanie
jednostek z zewnàtrz do doraênych zadaƒ w janowskiem powoduje, ˝e
trudno jest podaç precyzyjnie ilu Truppenpolizei sΠu˝yΠo w powiecie Janów. WedΠug raportu
podziemia z czerwca 1943 r. miaΠo ich byç 92 w samym KraÊniku. 62 stacjonowaΠo
w szkole w mieÊcie, a 30 w koszarach 24 puΠku uΠanów.72 Autor innego raportu z lipca
1944 r. stwierdzaΠ, ˝e w KraÊniku garnizonowaΠo 160 czΠonków Truppenpolizei.73 Po
wojnie szacowano, ˝e garnizon Orpo w szkole w Janowie Lubelskim liczyΠ 200 policjantów.
74 Jednak êródΠa polskie zwykle przesadzajà rozmiar policyjnych siΠ niemieckich w
powiecie.
WedΠug êródeΠ niemieckich na poczàtku 1942 r. powiatowa jednostka
Truppenpolizei liczyΠa 4 oficerów i 105 policjantów. NiedΠugo potem przysΠano im pewne
posiΠki bowiem rozpocz´Πa si´ akcja eksterminacji ˚ydów w janowskiem. Wydaje si´ jednak,
˝e przeci´tnie siΠa Truppenpolizei nie przekraczaΠa 150 osób. Jednak tymczasowe
wsparcie siΠami z zewnàtrz okresowo zwi´kszaΠo iloÊç policjantów do 500 (jeden batalion),
a w bardzo niewielu wypadkach nawet do rozmiarów kilku puΠków.75
Bardzo trudno jest ustaliç precyzyjnie straty jakie poniosΠy te jednostki policyjne
podczas operacji w powiecie Janów. NiepeΠne dane za okres mi´dzy majem 1943 a lipcem
1944 wskazujà, ˝e przynajmniej tuzin Truppenpolizisten zgin´Πo w janowskiem.
Jednostki Truppenpolizei wypeΠniaΠy wa˝nà rol´ pomocniczà w polityce okupacyjnej.
Jednak trzymaΠy si´ one raczej z boku nurtu ˝ycia powiatu, jedynie interweniujàc
okresowo na rozkaz wΠadz zwierzchnich. Inaczej rzecz miaΠa si´ z ˝andarmerià powiatu
Janów. ˚andarmeria byΠa stale obecna w ˝yciu powiatu, zaznaczajàc swojà obecnoÊç w
wielu nawet bΠachych wypadkach, szczególnie na poczàtku okupacji.
Posterunki ˝andarmerii
OkoΠo lata 1940 r. kierownictwo policji Dystryktu Lublin uznaΠo, ˝e sam system
obszarów zabezpieczenia jest niewystarczajàcy i niewydolny. Tymczasowe posuni´cia
zwiàzane z tà koncepcjà ustàpiΠy permanentnym rozwiàzaniom odzwierciedlajàcym
dΠugosi´˝nà polityk´ okupacyjnà III Rzeszy w Polsce centralnej. W ramach tej polityki
uznano za konieczne roztoczyç kontrol´ nad sΠabo dost´pnymi terenami na wsi.
Postanowiono te˝, ˝e prac´ w terenie usprawni szczegóΠowa znajomoÊç stosunków miejscowych
przez odpowiednio przeszkolonych w tym kierunku policjantów. W zwiàzku z
tym kierownictwo Policji Porzàdkowej (Orpo) rozkazaΠo szefostwu I Komendy GΠównej
˚andarmerii w Lublinie (I. Gendarmerie Hauptmannschaft Lublin) aby utworzyç pluton
159
Mikrostudia terenowe
˝andarmerii Janów (Zug Janów). Obszar jego jurysdykcji pokrywaΠ si´ z granicami
administracyjnymi powiatu.76
W rzeczywistoÊci nowa koncepcja po prostu instytucjonalizowaΠa nieformalne
rozwiàzanie stosowane w terenie od poczàtku okupacji. Pierwsi ˝andarmii, którzy
ustanowili na miejscu staΠy posterunek, pojawili si´ w KraÊniku zapewne wraz z nazistowskimi
wΠadzami cywilnymi w paêdzierniku 1939 r. Nie wiemy dokΠadnie komu podlegali.
Prawdopodobnie byli ochronà administratorów cywilnych. Ich poczàtkowe powiàzania
z wΠadzami policyjnymi dystryktu pozostawaΠy przez pewien czas doÊç sΠabe.
Jednak powoli wΠadze zwierzchnie pocz´Πy odsyΠaç pojedyƒczych ˝andarmów do
poszczególnych posterunków powiatu. NajwczeÊniejsza wzmianka o tym pochodzi z
grudnia 1939 r., gdy do pracy w janowskiem przydzielono 2 ˝andarmów. Byli to
Hauptwachtmeister (Hptw.) Franz Bauer i Hptw. Bernhard Kühn. Najpóêniej w czerwcu
1940 r. posterunki ˝andarmerii rozsiane w gminach podporzàdkowano szefostwu
˝andarmerii w Janowie Lubelskim.77
Zapewne ju˝ w paêdzierniku 1939 r. rozpocz´to budow´ szkieletu struktury
˝andarmerii w Janowie. Siedziba ˝andarmerii skΠadaΠa si´ z dwóch cz´Êci: komendy
˝andarmerii (Gendarmerie Hauptzug Janów) oraz posterunku miejskiego (Gendarmeriepost).
Wkrótce zaΠo˝ono dwa nast´pne posterunki: w Urz´dowie pod KraÊnikiem
oraz w RadomyÊlu nad Sanem przy Zaklikowie. ByΠo to tylko tymczasowe rozwiàzanie
wynikajàce z faktu, ˝e powa˝ne zniszczenia wojenne oraz przepeΠnienie miasteczek
uchodêcami i wysiedleƒcami poczàtkowo uniemo˝liwiΠo ˝andarmerii znalezienia
odpowiednich kwater gdzie indziej.78 28 paêdziernika 1940 posterunek z RadomyÊla
przeniesiono do Zaklikowa.79 Nast´pnie ˝andarmi przeprowadzili si´ z Urz´dowa do
KraÊnika. We wrzeÊniu 1942 r., ze wzgl´du na zmiany administracyjne w powiecie,
komend´ ˝andarmerii przeniesiono z Janowa do KraÊnika. Zmieniono te˝ nazw´ plutonu
i jego jurysdykcji na Zug KraÊnik. Do lata 1944 r. ˝andarmskie szefostwo dowodziΠo trzema
posterunkami: w KraÊniku, Janowie i Zaklikowie. Okresowo ustanowiano jednak te˝
tymczasowe postarunki ˝andarmerii w niektórych miasteczkach w terenie.80
Najwy˝szego stopniem oficera ˝andarmerii w powiecie okreÊlano najpierw jako
kierownika powiatu Janów (Kreisführer Janów Lubelski), nast´pnie jako dowódc´ plutonu
˝andarmerii Janów/KraÊnik (Leiter der Gendarmeriezug Janów; Gendarmerie Zugführer
KraÊnik). WypeΠniaΠ on jednà z najwa˝niejszych funcji w powiecie. Oficer ten nie tylko
odpowiadaΠ za wszystkie posterunki, lecz równie˝ kierowaΠ caΠà jawnà pracà policyjnà.
KoordynowaΠ dziaΠalnoÊç permanentnych jednostek policyjnych (Truppenpolizei)
stacjonujàcych w janowskiem, ˝oΠnierzy Wehrmachtu odkomenderowanych tutaj, oraz
czΠonków nieniemieckich pomocniczych formacji wojskowych i policyjnych. Powiatowy
komendant ˝andarmerii wspóΠpracowaΠ z Sipo, oraz kierowaΠ miejscowymi policjantami
polskimi i ˝ydowskimi. Teoretycznie byΠ on podporzàdkowany miejscowym nazistowskim
wΠadzom cywilnym. W praktyce, odpowiadaΠ przed swymi szefami w Lublinie.
Leutnant (Ltn.) Johanningmeier byΠ pierwszym komendantem ˝andarmerii w
160
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
powiecie Janów. Przeniesiono go 25 lutego 1940 r., a na nast´pc´ oddelegowany zostaΠ z
Lublina Ltn. Müller.81 Oficera tego odwoΠano 24 wrzeÊnia 1940 r. Nowym szefem powiatowej
˝andarmerii zostaΠ Ltn. Max Junker.82 Ten sΠu˝yΠ najdΠu˝ej – przez trzy i póΠ roku.
Junker byΠ wspóΠodpowiedzialny za deportacj´ ˚ydów, zorganizowaΠ wiele ekspedycji
karnych aby wyegzekwowaç kontyngenty przymusowe od chΠopów, oraz nadzorowaΠ
wiele mniejszych akcji pacyfikacyjnych, antybandyckich i antypartyzanckich.
Dwukrotnie awansowany: chyba w poΠowie 1941 r. na Oberleutnant’a (Obltn.), a 9
listopada 1943 r. na Bezirk Hauptmann (Bez. Hptm.).83 15 stycznia przeniesiono go na
inny teren.84 ZastàpiΠ go Bez. Hptm. Joachim, który sΠu˝yΠ w KraÊniku do lipca 1944 r.85
Jak wspomnieliÊmy, powiatowy pluton ˝andarmerii skΠadaΠ si´ z trzech
posterunków i komendy powiatowej. Dowódcà ka˝dego posterunku byΠ mΠodszy oficer
bàdê podoficer starszy (Abteilungsführer, Postenführer). W czerwcu 1940 r. komendant
˝andarmerii formalnie objàΠ kierownictwo wszystkich posterunków. Odpowiednio
mianowaΠ on Obermeister (Obm.) Wachter’a na szefa posterunku w RadomyÊlu, a Obm.
Bierlmeier’a w Urz´dowie. Obm. Friedrich Hesse pozostaΠ w Janowie jako komendant
miejscowego posterunku.86
Po przeniesieniu posterunku z RadomyÊla do Zaklikowa, Wachter pozostawaΠ
komendantem,87 a w maju 1942 r. awansowano go nawet do Bez. Ltn.88 Prawdopodobnie
w lutym 1943 r. zostaΠ on odkomenderowany poza powiat. Na jego miejsce mianowano
kolejno: Bez. Ltn. Friedrich Ehle (do marca 1944), Ltn. Xaver Heining (do kwietnia
1944), oraz Ltn. Konrad Heiße (do lipca 1944).89
Pierwszy komendant posterunku w Janowie, Obm. Hesse zostaΠ mianowany na
Bez. Ltn. przed grudniem 1940.90 ZastàpiΠ go przed paêdziernikiem 1941 r. Meister (Ms.)
Fritz Becker.91 Jego nast´pcà zostaΠ przed kwietniem 1942 r. Bez. Ltn. Walter Brehmer.
SΠu˝yΠ on do czerwca 1943 r.92 Nast´pnym komendantem posterunku Janów zostaΠ
najpewniej Bez.Ltn. Gottfried Schmidt. ZostaΠ on odwoΠany z powiatu 20 stycznia 1944
r.93 Prawdopodobnie ostatnim komendantem posterunku ˝andarmerii w tym mieÊcie byΠ
Ltn. Hermann Ulmrich.94
Obm. Bierlmeier byΠ odpowiedzialny za przenosiny posterunku ˝andarmerii z
Urz´dowa do KraÊnika latem 1941 r.95 Potem podoficer ten znika z dokumentów. Od
czerwca 1942 do 16 stycznia 1943 r. Bez. Ltn. Willi Bornemann byΠ najwy˝szym stopniem
˝andarmem na posterunku w KraÊniku.96 Potem, do lipca 1943 r. komendantem posterunku
byΠ Bez. Ltn. Fritz Kalich.97 ZastàpiΠ go Mstr. Paul Posorski, który najpewniej sΠu˝yΠ
do lipca 1944 r.98
Faktycznie Zug Janów/KraÊnik byΠ plutonem ˝andarmerii. W jego szeregach znajdowaΠo
si´ jednoczeÊnie okoΠo 40 oficerów, podoficerów i policjantów. Przynajmniej 90%
z nich wywodziΠo si´ z Orpo.99 Wywiad podziemia polskiego wyolbrzymiaΠ siΠy
˝andarmerii powiatowej. Z jednego z raportów wynika, ˝e na posterunku w Janowie
sΠu˝yΠo 30, a w KraÊniku 92 ˝andarmów.100 Historyk regionalista nieprecyzyjnie podaΠ, ˝e
w samym KraÊniku “w skΠad posterunku ˝andarmerii wchodziΠo okoΠo 40 funkcjonariuszy
161
Mikrostudia terenowe
i pracowników obsΠugi.”101 Policjant polski uwa˝aΠ, ˝e w posterunku w Janowie znajdowaΠo
si´ “okoΠo 30 osób, razem z Volksdeutschami.”102 Lecz inny Êwiadek twierdziΠ, ˝e
stan posterunku janowskiego to “okoΠo 10 ˝andarmów”.103 Pami´tajmy jednak, ˝e
wi´kszoÊç polskich êródeΠ wlicza w szeregi ˝andarmskie funcjonariuszy Truppenpolizei,
Sonderdienst, oraz pewnie te˝ innych formacji pomocniczych. Ci bowiem rzeczywiÊcie
wspomagali miejscowà ˝andarmeri´, a czasami byli oddelegowani na staΠe aby sΠu˝yç
przy ˝andarmskich posterunkach. Na przykΠad, w pewnym momencie wi´kszoÊç z
obsady posterunku w KraÊniku wywodziΠa si´ z oddziaΠu poÊcigowego miejscowej jednostki
Truppenpolizei.
Na podstawie rozmaitych dokumentów udaΠo nam si´ ustaliç nazwiska 127
˝andarmów, którzy w ró˝nych okresach sΠu˝yli w powiecie Janów mi´dzy paêdziernikiem
1939 a lipcem 1944. Jak wspomnieliÊmy, szczegóΠowe badania pozwalajà nam szacowaç,
˝e jednoczeÊnie sΠu˝yΠo okoΠo 40 ˝andarmów. Na przykΠad w grudniu 1940 r. w skΠad
powiatowej komendy ˝andarmerii oraz posterunku ˝andarmerii Janów wchodziΠ jeden
policjant pomocniczy (Hilfspolizist) oraz co najmniej 21 ˝andarmów (2 oficerów, 15 podoficerów,
oraz 4 szeregowych).104 Raport z koƒca 1942 r. wymienia 4 oficerów oraz 34
˝andarmów, zaznaczajàc, ˝e plutonowi brakuje do peΠnego stanu 8 ˝andarmów.105 Inny
meldunek, z 1 VI 1944 r., podaje ˝e powiatowy Zug liczyΠ 3 oficerów i 34 ˝andarmów.106
Najbardziej peΠne dane zachowaΠy si´ za kwiecieƒ 1942 r. WedΠug listy nazwisk,
we wszystkich posterunkach powiatu sΠu˝yΠo 3 oficerów i 24 ˝andarmów.107 Dodatkowe
poszukiwania archiwalne doprowadziΠy do ujawnienia co najmniej dziewi´ciu innych
˝andarmów.108 Razem daΠo to 3 oficerów i 33 podoficerów w powiecie Janów w przededniu
rozpocz´cia eksterminacji ˚ydów na tamtym terenie.
Tabela III Gendarmerie Zug Janów (kwiecieƒ 1942)109
Posterunek Oficerowie ˝andarmi
Janów 2 16
KraÊnik – 7
Zaklików 1 10
dodatkowo – 9
Razem 3 33
Pod koniec okupacji, powiatowy komendant ˝andarmerii rozwiàzaΠ posterunek w
KraÊniku, a tamtejszych ˝andarmów odkomenderowaΠ do posterunków w Janowie i
Zaklikowie.
Tabela IV Gendarmerie Zug KraÊnik (June 1944)110
Komenda powiatowa Posterunki Razem
KraÊnik Janów Zaklików
162
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
oficerowie 1 1 1 3
˝andarmi 3 15 16 34
Poszczególne posterunki miaΠy podobnà iloÊç ˝andarmów w czasie caΠej okupacji.
Naturalnie posterunek przy powiatowej komendanturze ˝andarmerii byΠ nieco silniejszy.
Ponadto, stan ˝andarmerii w powiecie Janów byΠ proporcjonalny do iloÊci ich kolegów w
innych powiatach Dystryktu Lublin. Jednak pod koniec wojny proporcje si´ zmieniΠy. W
czerwcu 1944 r. w powiecie pojawiΠy si´ znaczne siΠy ˝andarmerii wycofujàce si´ ze swoich
posterunków na wschodzie w dystrykcie Galicja i Lublin. Zamiast rozdzieliç
pojedyƒczych policjantów mi´dzy poszczególne posterunki ˝andarmerii, nowych ˝andarmów
przydzielono do nowo utowrzonych myÊliwskich oddziaΠów Truppenpolizei.
Tabela V Gendarmerie Zug KraÊnik i Gendarmerie Distrikts Lublin (1943, 1944)111
powiat dystrykt
oficerowie ˝andarmi oficerowie ˝andarmi
1943 4 35 50 442
1944 3 33 32 3,551
JeÊli chodzi o awanse, generalnie wi´kszoÊç ˝andarmów otrzymywaΠo je Êrednio
raz na dwa lata. Wyjàtek stanowili podoficerowie starsi, których rzadko tylko awansowano
na oficerów bowiem nie mieli odpowiedniego wyksztaΠcenia. Jednak mimo tego
na poczàtku okupacji kilku starszych stopniem podoficerów awansowano na oficerów.
Dost´pne dane pozwalajà nam ustaliç wiek jedynie 31 ˝andarmów na 127
ustalonych z nazwiska. Najstarszy z nich to Mstr. Bruno Heisler, ur. 25 stycznia 1892.112
Nast´pny to Mstr. Wilhelm Becker, ur 27 maja 1893.113 NajmΠodsi to Utw. Friedrich
Schwenk, ur. 11 sierpnia 1923,114 i Anwärter Ernst Bandel, ur. 9 marca 1920.115 Jak
mo˝na si´ byΠo spodziewaç, wi´kszoÊç ˝andarmów byΠa w wieku powy˝ej 30 lat, gdy
wybuchΠa wojna: 19 na 31 osób. Dziewi´ciu ˝andarmów miaΠo ponad 40 lat. A tylko 12
nie skoƒczyΠo trzydziestki. W sensie przedziaΠu wiekowego, janowscy ˝andarmii reprezentowali
typowà grup´ odkomenderowanà do pracy na gΠ´bokich tyΠach frontu.
Tabela VI Wiek ˝andarmów w powiecie Janów116
dekady urodzeƒ
1890-1899 1900-1909 1910-1919 1920-1923
liczba
˝andarmów 9 10 10 2
Co najmniej 127 ˝andarmów ró˝nych stopni sΠu˝yΠo w powiecie Janów mi´dzy
paêdziernikiem 1939 a lipcem 1944. NajdΠu˝szy przebieg sΠu˝by w Zug miaΠ Bez. Hptm.
Max Junker: od 24 wrzeÊnia 1940 do 15 stycznia 1944. Wm. (a potem Hptw.) Karl
Kitzmann plasowaΠ si´ zaraz za nim. Przydzielono go do posterunku Janów przed grudniem
1940 r. Najpewniej w paêdzierniku 1942 r. przeniesiono go na posterunek w
KraÊniku, gdzie pozostawaΠ co najmniej do stycznia 1944 r. Ltn. Müller i Obm. (potem
163
Mikrostudia terenowe
Ltn.) Becker sΠu˝yli najkrócej. Zjawili si´ w powiecie Janów niedΠugo przed czerwcem
1940 r., a zostali odwoΠani 24 wrzeÊnia 1940.
Bardzo mo˝liwe, ˝e inni mieli jeszcze krótsze kariery na poczàtku okupacji.
Jednak wi´kszoÊç ˝andarmów sp´dziΠa mi´dzy dwa a trzy lata w powiecie.117 Zwykle po
pewnym czasie przenoszono ich w obr´bie Dystryktu Lublin. Na przykΠad, janowskiego
˝andarma Hptw. Gimbela mianowano kierownikiem biura w w Lublinie.118 16 stycznia
1943 r. przeniesiono Hptw. Bruno Muttersbach’a do Zug Krasnystaw, gdzie zostaΠ szoferem.
119 15 marca 1944, Untw. Friedrich Schwenk zostaΠ odkomenderowany do ZamoÊç
Zug.120
Najwi´kszà wymian´ kadr zaplanowano na luty 1943 r. Miano zamiar odesΠaç do
domu 11 starszych wiekiem podoficerów (4 z Zaklikowa, 3 z KraÊnika, oraz 4 z Janowa)
– wszystkich w stopniu Meister.121 Jednak pi´ciu z nich pozostaΠo na sΠu˝bie.122
OkoΠo tuzina ˝andarmów polegΠo w powiecie Janów w walkach z partyzantami i
ze zwykΠymi bandytami. Ostatni z nich to ˝andarm, który zginàΠ przed poΠudniem 18
lipca 1944 r. “na Πàkach za koÊcioΠem” w KraÊniku.123 Przynajmniej jeden ˝andarm
popeΠniΠ samobójstwo. Wm. Erwin Toske z posterunku w Janowie zastrzeliΠ si´ 8 maja
1940 r. “podczas podró˝y sΠu˝bowej”.124 Ponadto Mstr. Franz Karger zostaΠ uznany za
niezdolnego do sΠu˝by z powodu choroby i odesΠany do domu 23 marca 1944 r.125
Niektórzy z ˝andarmów mieli osobiste zdolnoÊci, które szczególnie kwalifikowaΠy
ich do sΠu˝by w powiecie. OczywiÊcie bardzo po˝àdana byΠa znajomoÊç polskiego.
Przynajmniej pi´ciu ˝andarmów mówiΠo po polsku, a w tym conajmniej dwóch bez
˝adnych naleciaΠoÊci – Wm. Stefan Janus, urodzony w Warszawie,126 oraz Utw. Friedrich
Schwenk, urodzony w Krakowie.127 Ponadto dwóch innych ˝andarmów znaΠo polski
bezbΠ´dnie: Mstr. Paul Posorski128 i Wm. Gustav Schmidt. Syn miejscowego niemieckiego
kolonisty, Schmidt (Szmit) urodziΠ si´ i wychowaΠ w KieΠczewicach, gmina WilkoΠaz.
Doskonale znaΠ miejscowe stosunki i ludzi.129 Podobnie rzecz miaΠa si´ z ˝andarmem o
nazwisku Arden z Janowa, który “pochodziΠ ze Âlàska, znaΠ j´zyk polski i byΠ bardzo
niebezpieczny dla Polaków”.130 Wi´kszoÊç ˝andarmów jednak polskiego nie znaΠa poza
paroma sΠowami. Byli to bowiem Reichsdeutsche. ˚andarmi Volksdeutsche stanowili
nieznacznà mniejszoÊç.
Oprócz znajomoÊci polskiego, szefostwo ˝andarmerii doceniaΠo u swoich
podwΠadnych umiej´tnoÊç jazdy konnej. 29 listopada 1940 r. kierownictwo policji na
szczeblu dystryktu zdecydowaΠo utworzyç konny pododdziaΠ ˝andarmerii skΠadajàcy si´ z
5 ˝andarmów w ka˝dym powiecie.131 Na przykΠad, przynajmniej 3 ˝andarmów z
posterunku Zaklików potrafiΠo jeêdziç konno. Konny ˝andarm mógΠ z ΠatwoÊcià
patrolowaç teren, z wysokoÊci siodΠa dyscyplinowaç nieposΠusznych chΠopów, a nawet
uciec z zasadzki. Dlatego te˝ wysΠano pewnà liczb´ ˝andarmów na kursy jazdy konnej w
oÊrodku policyjnym w Bychawie, powiat Lublin.132 Innych odkomenderowano na nauk´
jazdy samochodem. Na przykΠad, 16 wrzeÊnia 1941 r. Mstr. Wilhelm Heimrich,133 a 3
lipca 1943 r., Wm. Stefan Janus, obaj z posterunku Zaklików, zdobyli prawa jazdy.134
164
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Inne aspekty treningu ˝andarmerii byΠy jednoznacznie odrzucajàce. Mamy na
myÊli sesje indoktrynacyjne. Na przykΠad, temat do omawiania “na miesiàce kwiecieƒczerwiec
1944 r.” to “Amerykanizm – zagro˝eniem dla Êwiata” (Amerikanismus eine
Weltgefahr).135 Naturalnie sesje poÊwi´cone antysemityzmowi byΠy de rigeur.
W praktyce, jeszcze bardziej przera˝ajàcà wymow´ miaΠ specjalny trening dla “SS
i policji”, który odbyΠ si´ wiosnà 1942 r. Wzi´Πo w nim udziaΠ 3 oficerów i 24 ˝andarmów
z posterunków i komendy powiatowej.136 Z niewiadomych powodów z treningu tego wykluczono
9 miejscowych ˝andarmów.137 Sesja wst´pna miaΠa miejsce w marcu 1942 r.
Obecny byΠ Mstr. Konrad Heiße z posterunku w Janowie.138 W sesji dnia 24 kwietnia 1942
r. wziêΠo udziaΠ szefostwo powiatowe ˝andarmerii oraz czoΠowi ˝andarmii posterunku
Janów. Oprócz Bez. Obltn. Junker’a stawiΠo si´ tam dwóch oficerów i 11 ˝andarmów.139
26 kwietnia w kolejnej sesji uczestniczyΠo 6 ˝andarmów z posterunku KraÊnik140 i 7 z
Zaklikowa.141 W koƒcu, 2 maja 1942, na kurs udaΠ si´ Bez. Leutn. d. Gend. Wachter z
Zaklikowa.142 Nie znamy szczegóΠów wykΠadów, lecz okolicznoÊci oraz czas sugerujà
wyraênie, ˝e kursy dotyczyΠy deportacji i eksterminacji ˚ydów powiatu Janów.143
Najpewniej z myÊlà o usprawnieniu deportacji ˚ydów ju˝ przed 14 lutego 1942
r. Mstr. Wilhelm Heimrich i Hptw. Gerhard Georgi przeszli szkolenie jako przewodnicy
psów policyjnych. Heimrich i jego pies dostali przydziaΠ do posterunku Zaklików,144 a
Georgi ze swym psem do KraÊnika.145 Psy przydaΠy si´ póêniej równie˝ w pracy z
Polakami, jak wspominajà Êwiadkowie wyczynów kraÊnickiego ˝andarma Heinrich’a
Reich’a i jego suki imieniem “Nora” podczas akcji w Popkowicach.146
Przed Holokaustem ˝ycie na posterunkach posuwaΠo si´ wedΠug ustalonego
rytmu. Wprowadzano pewne usprawnienia infrastrukturalne w zajmowanych przez
siebie budynkach. Na przykΠad w grudniu 1940 r. posterunki w Janowie, Zaklikowie oraz
Urz´dowie zamówiΠy magazyny na samochody, drewno i w´giel.147
Poczàtkowo zachowywano zaledwie minimalny poziom bezpieczeƒstwa w
posterunkach. Jednak do 1943 r. posterunki ˝andarmerii zamieniono wΠaÊciwie na
fortece. W KraÊniku ˝andarmi zaj´li dom Zyskiela Rosenbuscha.148 WedΠug raportu
podziemia, “W KraÊniku (jak i w Janowie oraz BiΠgoraju) posterunek policji niem.[ieckiej]
otoczony jest podwójnym parkanem drewnianym wysokoÊci budynku, a odst´p mi´dzy
deskami jednego i drugiego parkanu (30 cm.) wypeΠniony jest piaskiem. W parkanie tym
sà strzelnice.”149 W Janowie ˝andarmeria przeniosΠa si´ z ratusza do domu zarekwirowanego
braciom Janowi i StanisΠawowi Zezuliƒskim przy ul. Zamojskiej. Wkrótce
bunkier broniΠ dost´pu do posterunku. Na dachu wybudowano wie˝´ stra˝niczà, a pod
podΠogà tunel wiodàcy poza podwórko. MiaΠ on sΠu˝yç jako ostateczna droga ucieczki.150
Tymczasowe Gendarmerie-Stützpunkte w terenie byΠy mniej ufortyfikowane. ByΠy one
jednak wystarczajàco silne, aby ich zaΠogi mogΠy powstrzymaç wroga i doczekaç si´
pomocy.
Mimo, ˝e wszyscy ˝andarmi brali udziaΠ w patrolach, Πapankach, przeszukiwaniach
i aresztowaniach, tylko jeden czy dwóch ˝andarmów przeprowadzaΠo egzekucje.
165
Mikrostudia terenowe
Odkomenderowano do tego zadania pojedyƒczych ˝andarmów z ka˝dego posterunku z
trzech powodów. Po pierwsze, chodziΠo o to aby ograniczyç do jednego ˝andarma szok
psychologiczny zwiàzany z zabijaniem. Po drugie, chodziΠo o oszcz´dzenie nerwów jego
kolegów, którzy wiedzieli, ˝e sà zwolnieni z takiego obowiàzku. Po trzecie, rozwiàzanie to
polegaΠo na ograniczeniu do jednego ˝andarma celu mo˝liwej zemsty przez czΠonków
rodziny, przyjacióΠ, czy wspóΠtowarzyszy broni z podziemia, rozstrzelanej przez tego
wΠaÊnie ˝andarma ofiary.151 Naturalnie dotyczy to egzekucji pojedyƒczych wi´êniów, bàdê
grup wi´êniów przy posterunkach ˝andarmerii. W czasie akcji strzelali do ludnoÊci
cywilnej wΠaÊciwie wszyscy ˝andarmi.
DziaΠania miejscowej ˝andarmerii ograniczaΠy si´ gΠównie do terytorium powiatu
Janów.152 Naturalnie byΠy te˝ i wyjàtki. 9 stycznia 1943 r. poΠàczone siΠy posterunków
Miechów z Dystryktu Kraków oraz KraÊnik pod wodzà Bez. Ltn. Nikolaus Baltes’a, wraz
z Policjà Polskà, przeprowadziΠy akcj´ na wieÊ Âniadówka w powiecie Miechów. Zabito
siedmiu “bandytów” oraz ich “pomocników”. Zniszczono skΠad amunicji.153 Na poczàtku
maja 1943 ˝andarmeria z posterunku Janów przeszukiwaΠa las w okolicy Wólki
Leszczyƒskiej w powiecie CheΠm. Zabito trzech “bandytów”.154
Du˝o cz´Êciej janowscy ˝andarmi wypuszczali si´ do pogranicznych okolic w sàsiednich
powiatach. Podczas tych wypraw wspóΠpracowali cz´sto z innymi formacjami policyjnymi.
Ich struktury i dziaΠalnoÊç omówimy w nast´pnej cz´Êci naszego opracowania.
Aneks 1
Stopnie funkcjonariuszy Sipo
stopnieƒ sΠu˝bowy stopieƒ w SS
Kriminalassistent Oberscharführer
Kriminaloberassistent Hauptscharführer
Kriminalsekretär Sturmscharführer
Kriminalobersekretär Untersturmführer
Kriminalinspekteur Obersturmführer
Kriminalkommissar Obersturmführer
Kriminalkommissar (po 15 latach sta˝u) Hauptsturmführer
Kriminalrat Sturmbannführer
Kriminaldirekteur Sturmbannführer
Regierungs- u. Kriminalrat Obersturmbannführer
Regierungs- u. Kriminaldirekteur Standartenführer
Reichskriminaldirekteur Standartenführer
Aneks 2
166 Oficerowie ˝andarmerii w powiecie Janów155
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
nazwisko stopieƒ posterunek okres sΠu˝by
Becker Ltn. Janów 9/1940
Bornemann, Will Bez. Ltn. KraÊnik 6/1942-1/1943
Brehmer, Walter Bez. Ltn. Janów przed 4/1942?-8/1943
Ehle, Friedrich Bez. Ltn. Zaklików ?-3/1944
Heining, Xaver Ltn. Zaklików 4/1944
Heiße, Konrad Ltn. Zaklików ?-7/1944
Hesse, Friedrich Bez. Ltn. Janów przed 12/1940
Joachim Bez. Hptm. KraÊnik ?–7/1944
Johanningmeier Ltn. Janów ?-do 2/1940
Junker, Max Ltn. Janów od 9/1940
Bez. Obltn. Janów przed 4/1942
KraÊnik po 9/1942
Bez. Hptm. KraÊnik 11/1943-1/1944
Kalich, Fritz Bez. Ltn. KraÊnik przed 3/1943-6/1943
Müller Ltn. Janów 1/1940-9/1940
Schmidt, Gottfried Bez. Ltn. Janów przed 11/1943-1/1944
Ulmrich, Hermann Ltn. Janów 4/1944-?
Wachter Bez. Ltn. Zaklików przed 5/1942-?
Aneks 3
˚andarmi w powiecie Janów156
stopnie
Anwärter, Unterwachtmeister, Rottwachtmeister, Wachtmeister, Oberwachtmeister (Bezirk
Oberwachtmeister), Hauptwachtmeister, Meister, Obermeister, Leutnant (Bezirk Leutnant), Oberleutnant
(Bezirk Oberleutnant), Hauptmann (Bezirk Hauptmann).
nazwisko stopieƒ posterunek okres sΠu˝by
Abel, Adolf Utw. Janów przed 11/1942
Rtw. Janów 11/1942
Rtw. Janów przed 1/1944
Wm. Janów 1/1944
Achtsnit Bez.Obw. Janów 1/1940
Adomeit, Emil Mstr. Janów od 12/1940
Janów do 4/1941
Ahrens, Friedrich Mstr. Zaklików od 12/1940
Mstr. Zaklików do 2/1943
Auer Hptw. Janów 3/1940
Bandel, Ernst Anwärter Janów 12/1940
Bauer, Franz Hptw. Janów 12/1939
Janów 3/1940
Bauer, Gottfried Mstr. Zaklików od 12/1940
Becker, Friedrich Hptw. KraÊnik od 12/1943
KraÊnik 6/1943
Becker Mstr. Janów 3/1940
Obm. Janów 6/1940
167
Mikrostudia terenowe
Obm. Janów 7/1940
Ltn. Janów 9/1940
Becker, Fritz Mstr. Janów 10/1941
Becker, Wilhelm Mstr. Zaklików 1942
Zaklików do 2/1943
Janów 1/1944
Janów 2/1944
Bierlmeier Obm. Janów 6/1940
Obm. Urz´dów 7/1940
Bilz, Willy Hptw. Janów 12/1940
Blank, Kurt Mstr. Janów 1/1942
Janów 4/1942
Janów 2/1943
KraÊnik 5/1944
Boese Wm. Janów 2/1940
Bornemann, Will Bez.Ltn. KraÊnik 6/1942
KraÊnik 1/ 1943
Brandt, Friedrich Wm. Janów 4/1942
Wm. Janów 4/1944
Brehmer, Walter Bez.Ltn. Janów 4/1942
Janów do 8/1943
Buller Mstr. Janów 3/1940
Däullary, Josef Wm. Zaklików ?
Dienges Obw. KraÊnik 8/1942
Dietz, Reinhold Mstr. Zaklików do 11/1943
Dörbandt, Richard Hptw. Janów 12/1940
Mstr. Janów 4/1942
Dülge Utw. KraÊnik 4/1942
Eckardt, Ferdinand Mstr. Zaklików do 2/1943
Ehle, Friedrich Bez.Ltn. Zaklików 3/1944
Mstr.? Zaklików 6/1944
Engel, Stefan Obw. Zaklików 4/1944
Ficker Hptw. Janów 3/1940
RadomyÊl 11/1940
Fischborn Mstr. Janów 3/1940
Foidl, Franz Bez.Obw. Zaklików od 12/1940
Gassner, Bernhard Hptw. Janów 12/1940
Mstr. Janów 4/1942
Mstr. KraÊnik do 2/1943
Georgi, Gerhard Hptw. Urz´dów od 12/1940
Hptw. KraÊnik od 2/1942
Gildhoff, Wilhelm Mstr. Janów 10/1942
Mstr. Janów do 2/1943
Gimbel Hptw. Janów do 2/1940
Glahsen, Paul Rtw. Janów 5/1943
Grosser, Fritz Wm. KraÊnik 4/1942
KraÊnik 4/1943
KraÊnik 10/1943
168
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Janów przed 4/1944
Obw. Janów 4/1944
Haak, Franz Wm. KraÊnik 4/1942
Obw. KraÊnik 1/1943
Obw. KraÊnik do 12/1944
Haider, Emmerich Hptw. Janów 12/1940
Mstr. Janów 4/1942
Heining, Xaver Mstr. Zaklików 1/1943
Ltn. Zaklików 4/1944
Heimrich, Wilhelm Zaklików 9/1941
Mstr. Zaklików 2/1942
Mstr. Zaklików do 4/1943
Heinrich, Gustav Rtw. Zaklików 2/1942
Heisler, Bruno Mstr. Janów do 2/1943
Janów 3/1943
Heiße, Konrad Mstr. Janów 3/1942
Janów 4/1942
Janów do 2/1943
Janów 4/1944
Ltn. Zaklików 4/1944
Henke, Otto Mstr. Janów od 12/1940
Hesse, Friedrich Obm. Janów 6/1940
Janów 7/1940
Bez.Ltn. Janów 12/1940
Hoferichter, Paul Wm. Janów 4/1942
Janów 1/1943
Janów 11/1943
Obw. Janów 4/1944
Hoffmann, Fritz Wm. Janów 2/1940
Wm. Urz´dów 7/1940
Hofmann, Kurt Bez.Obw. Janów 11/1943
Horejsi Obw. Janów 9/1941
Hufnagel Bez.Obw. Janów 4/1942
Hundert, Richard Mstr. KraÊnik do 2/1943
Hübner Janów od 5/1940
Janus, Stefan Wm. Zaklików 7/1943
Obw. Zaklików 5/1944
Jetter, Theodor Bez.Obw. Janów przed 10/1943
Hptw. Janów 10/1943
Joachim Bez.Hptm. KraÊnik 6/1944
Jobst, Karl Obw. KraÊnik 3/1940
Bez.Obw. Janów do 12/1940
Johanningmeier Ltn. Janów do 2/1940
Junker, Max Ltn. Janów od 9/1940
Bez.Ltn. Janów 12/1940
Bez.Obltn. Janów 4/1942
Bez.Obltn. KraÊnik 2/1943
Bez.Hptm. KraÊnik 11/1943
169
Mikrostudia terenowe
KraÊnik 12/1943
KraÊnik do 1/1944
Kalich, Fritz Bez.Ltn. KraÊnik 3/1943
KraÊnik do 6/1943
Karger, Franz Mstr. Janów do 3/1944
Kämereit Mstr. Janów 6/1941
Kerner, Kurt Hptw. KraÊnik 4/1942
Hptw. KraÊnik do 1/1944
Kiesow Wm. KraÊnik 2/1940
Kitzmann, Karl Wm. Janów 12/1940
Obw. KraÊnik 2/1943
Hptw. KraÊnik 12/1943
KraÊnik 12/1944
Klasz, Anton Hptw. Janów 12/1940
Körner, Kurt KraÊnik 1942
Kube, Max Hptw. KraÊnik od 1/1943
1/1944
Kühl, Bernhard Hptw. Janów od 12/1939
Janów 3/1940
Lang Bez.Obw. Janów 3/1940
Lang, Sylwester Utw. Janów 4/1942
Janów 8/1942
Lassotta, Walter Mstr. Zaklików 4/1944
Mstr. Zaklików 6/1944
Lueger, August Obw. Urz´dów do 12/1940
Maschinsky, Franz Wm. Zaklików 4/1942
Zaklików 1/1943
Obw. Zaklików 4/1944
Mayer, Karl Hptw. Janów do 3/1940
Meyke, Johann Hptw. Janów 11/1943
Messal, Richard Anwärter Janów 12/1940
Misling, Konrad Wm. Janów 12/1940
Obw. KraÊnik 11/1943
Muss, Johannes Mstr. Zaklików 12/1940
Muttersbach, Bruno Hptw. KraÊnik 8/1942
KraÊnik do 1/1944
Müller Ltn. Janów 7/1940
Janów do 9/1940
Müller, Hans Obw. KraÊnik 4/1944
Müller, Lorenz Hptw. Janów 11/1941
Janów 10/1942
Janów 3/1943
Müller, Wilhelm Wm. Janów 4/1942
Janów 2/1944
Janów 3/1944
Ott, Hans Obw. Janów do 10/1941
Pach Obw. KraÊnik 3/1940
Bez.Obw. Urz´dów 12/1940
170
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Parfil, Adolf Zaklików 2/1942
Obw. Zaklików 1/1944
Paupitz, Kurt Bez.Obw. KraÊnik 11/1943
Pilzweger, Ferdinand Bez.Obw. Janów 11/1943
Philipp Obw. KraÊnik do 8/1942
Pollheimer Mstr. Janów do 1/1941
Posorski, Paul Hptw. Urz´dów do 12/1940
Mstr. KraÊnik 4/1942
KraÊnik do 2/1943
Reich, Heinrich KraÊnik 8/1943
Reinhardt Wm. KraÊnik 5/1943
Restau, Artur Wm. Janów 12/1940
KraÊnik 1943?
Romberg Hptw. Janów 3/1940
Rothang Hptw. Janów 3/1940
Rubner Wm. Janów 3/1940
Rudolph, Gerhard Bez.Obw. Zaklików do 7/1943
Scharl, Andreas Obw. Janów od 7/1942
Janów do 1/1943
Schmidt, Alois Obw. Janów 11/1943
Bez.Obw. Janów 1/1944
Schmidt, Gottfried Mstr. Janów przed 11/1943
Bez.Ltn. Janów 11/1943
Janów 1/1944
Schmidt, Gustav Wm. Janów 12/1940
KraÊnik 5/1943
Schneider, Franz Wm. Janów 12/1940
Schwanfelder Obw. KraÊnik 4/1942
Schwegler Wm. Janów od 5/1940
12/1940
Schwenk, Friedrich Utw. Janów 5/1943
Janów 6/1943
Janów 11/1943
Janów do 3/1944
Seifert, Paul Wm. Janów 1/1943
Seitz, August Hptw. Zaklików ?
Siegel, Otto Mstr. Zaklików 4/1944
Mstr. Zaklików 6/1944
Siuda, Josef Wm. Janów 4/1942
Wm. Janów 8/1942
Obw. KraÊnik 11/1943
KraÊnik 1/1944
KraÊnik 2/1944
Teske, Erwin Wm. Janów 2/1940
5/1940
Ulmrich, Hermann Mstr. Janów 11/1943
Janów przed 4/1944
Ltn. Janów 4/1944
171
Mikrostudia terenowe
Vitzthum, Paul Bez.Obw. Janów do 12/1940
Vogel, Gustav Anwärter Janów 12/1940
Völz, Ernst Hptw. Urz´dów od 12/1940
Wachecki, Heinrich Rtw. KraÊnik 11/1943
Wachter Obm. Janów od 6/1940
RadomyÊl do 6/1940
RadomyÊl do 11/1940
Zaklików od 11/1940
Bez.Ltn. Zaklików 5/1942
Wagner, Paul Obw. KraÊnik 4/1944
Weckwerth, Fritz Wm. Janów 7/1940
Janów 8/1940
Obw. Janów 12/1940
Weizel, Hugo KraÊnik 1943?
Weissbacher Bez.Obw. Janów 3/1940
Wichmann, Rudolf Mstr. Janów od 12/1940
Wm. Janów do 5/1943
Wiesmann, Kilian Hptw. Zaklików od 12/1940
Wille, Heinrich Hptw. Janów 12/1940
Witte, Karl Hptw. Zaklików 6/1943
Mstr. Zaklików 1/1944
Zirnstein, Paul Hptw. KraÊnik 10/1943
Zech, Kurt Hptw. Janów 11/1941
Janów 6/1943
Zeravik, Franz Obw. RadomyÊl do 3/1940
Obw. Janów po 3/1940
Zimmermann Hptw. RadomyÊl 1940?
Zwingenberger, Ernst Hptw. Janów 2/1944
Janów 3/1944
Aneks 4
Truppenpolizisten w powiecie Janów157
nazwisko stopieƒ oddziaΠ okres sΠu˝by
Appel 2.Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
Bender Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Berger 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Biagi 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Binzer 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Blackmann, Helmut Zgw. 3./SS-Pol.Rgt.4 9/1943
Böhme Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Breitfelder Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Bretschneider Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Bugenscheidt 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Conrad Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Dante 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
172
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Denz 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Dürrenberger 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Engehard 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Entner 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Esche 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Fenner 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Fiedler Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Fischer Zgw. Pol.Nachr.Komp.309 4/1943
Fuchs, Werner Wm. 10./Pol.Reg.25 5/1943
Giradt Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Glogauer Pol.Nachr.Komp.309 4/1943
Görke 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Grams Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Zgw. Pol.Nachr.Komp.309 4/1943
Gross 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Hahn 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Hannor Hptm. 3./104.Pol.Bat 1/1940
Harde Hptw. 3./104.Pol.Bat. 5/1940
Harms Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Hass 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Hass Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Hauer Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Heidelnaf Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Heidenreich 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Hehl Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Huber, Friedrich 1./Pol.Schtz.Rgt.32 5/1943
Jagodzinski 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Janker 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Jung Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Kiesow, Otto Ltn. Jgdkom.Pol.Rgt.25 5/1943?
Kiessig 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Kirchberger 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Klaus Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Kleisser 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Klinger 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Köck 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Köhler Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Köhlhof 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Kranz Obw. Jgdkom.Pol.Rgt.25 5/1943?
Krenzhauf Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Krommes Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Kühler Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Obw. 4/1943
Kühner 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Linder Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Lorenz Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Lukas Anwärter 2./Pol.Schtz.Rgt.32 5/1943
Lang 2. Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
173
Mikrostudia terenowe
Maass Wm. Jgdkom.Pol.Rgt.25 5/1943?
Mahl Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Mayer, Franz 2. Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
Mayer, Johann 2. Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
Menke Wm. 104.Orpo.Bat. 4/1940
Meyer 2. Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
Moser, Eugen 1./Pol.Schtz.Rgt.32 5/1943
Motz Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Mucke Ltn. 1./Pol.Rgt.22 8/1942
Neidig Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Ocht 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Piegsa Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Rack Obw. Jgdkom.Pol.Rgt.25 5/1943?
Ruhlmann 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Rüdinger 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Sauer 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Schairer Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Schamme 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Schlichting 2. Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
Schmidt 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Schneider 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Schnell Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Schnippert, Otto 3./SS-Pol.Reg.4. 2/1944
Schrottenholzer 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Seidel 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Sieger 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Spieker, Friedrich Zgw. 3./SS-Pol.Rgt.4 9/1943
Spieler Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Stange 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Stöhr Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Strauss 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Strörte Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Stein 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Stumm 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Tornow Obltn. Jgdkom.Pol.Rgt.25 5/1943?
Trafaier 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Trost Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Trültzsch Obw. 1./Pol.Reg.22 8/1942
Ulbrich Hptm. 2./Pol.Schtz.Rgt.32 5/1943
Vater 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Vogel 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Vorbeck SS-Poilzei? 5/1943
Weidner 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Wasmuth 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Weiss 2. Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
Wunderlich, Franz Zgw. 3./SS-Pol.Reg.4. 2/1944
Würtz 2. Komp.Mot.Gend.Bat. 10/1942
Zeh, Richard Wm. 1./Pol.Schtz.Rgt.32 5/1943
174
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
Zerch 2. Komp.Mot.Gend.Batl. 10/1942
Zetsche Pol.Nachr.Komp.309 10/1942
Ziegler Rtw. Jgdkom.Pol.Rgt.25 5/1943?
Przypisy
1 Hans Joachim Neufeldt i Georg Tessin, Zur Geschichte der Ordnungs Polizei, 1936-1945, cz. 1:
Entstehung und Organisation des Hauptamtes Ordnungspolizei im 2. Weltkrieg, cz. 2: Die Stäbe und
Truppeninheiten der Ordnungspolizei (Koblenz: b.w., 1957); Helmut Krausnick i Hans-Heinrich Wilhelm,
Die Truppen des Weltanschauungskrieges: Die Einsatzgruppen der Sicherheitspolizei und des SD (Stuttgart:
Deutsche Verlags-Anstalt, 1981); Heiner Lichtenstein, Himmlers gruene Helfer: Die Schutzpolizie und
Ordnungspolizei in “Dritten Reich” (Koln: Bund-Verlag, 1990).
2 Christopher R. Browning, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland
(New York: Harper Perennial, 1993); oraz Martin Dean, Collaboration in the Holocaust: Crimes of the
Local Police in Belorussia and Ukraine, 1941–44 (New York: St. Martin’s Press and the United States
Holocaust Memorial Museum, 2000).
3 20 wrzeÊnia 1942 r. Niemcy przenieÊli stolic´ powiatu z Janowa Lubelskiego do KraÊnika i zmienili nazw´
tej jednostki administracyjnej na powiat kraÊnicki (Kreis KraÊnik). Zob. Marek Jan Chodakiewicz, Between
Nazis and Soviets: A Case Study of Occupation Policies in Poland, 1939-1947 (Lanham, MD: Lexington
Books, 2003) (w przygotowaniu).
4 Najbardziej szczegóΠowo pisaΠ o tym Alwin Ramme, Der Sicherheitsdienst der SS: Zu Einer Funktion im
faschistischen Macht-apparat und im Besatzungsregime des so-gennanten Generalgouvernements Polen
(Berlin: Deutscher Militaerverlag, 1970). Zob. te˝ opracowania historyków komunistycznych i peerelowskich,
np. CzesΠaw Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. I-II (Warszawa: Paƒstwowe
Wydawnictwo Naukowe, 1970); WΠodzimierz Borodziej, Terror i polityka: Policja niemiecka a polski ruch
oporu w GG 1939-1944 (Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1985) [dalej cyt. Terror i polityka]; CzesΠaw
¸uczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie Êwiatowej (Poznaƒ: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1996).
5 Pod koniec kwietnia 1940 r. szefostwo policji Dystryktu Lublin postanowiΠo stworzyç specjalny Batalion
Uderzeniowy (Eingreif-Bataillon). Jego dowódcà mianowano Hauptmeister der Schupo Mundhenke. W jego
skΠad miaΠy wchodziç 3 kompanie policyjne “skΠadankowe” (Ordnungspolizei, SS-Totenkopf Verbande i SSSelbstschutz),
jak równie˝ pluton kawalerii z 1 PuΠku SS-Kawalerii (Reiterzug der 1.SS-Reiterstandarte).
Wielu oficerów, podoficerów i szeregowych policjantów ze 104 Batalionu Policji (Pol.Batl.104) miaΠo
doΠàczyç si´ do tego przedsi´wzi´cia. Zob. rozmaite dokumenty dotyczàce Eingreif-Bataillon z 20-23
kwietnia 1940, Archiwum Paƒstwowe w Lublinie, Die Polizei Bataillon ZamoÊç, Batalion Policji w ZamoÊciu
[dalej cyt. APL, PBZ], sygn. 39, k. 4-12. WedΠug instrukcji policji niemieckiej z 1940 r., którà przechwyciΠo
podziemie, Policyjne OddziaΠy MyÊliwskie (Polizei Jagdzüge – Pol.Jgd.Zg.) wyposa˝one byΠy w broƒ
maszynowà oraz szybkie samochody. Ich obowiàzki to zwalczanie bandytyzmu oraz udzielanie pomocy
ofiarom kl´sk ˝ywioΠowych oraz po˝arów, a tak˝e powa˝nych wypadków drogowych i kolejowych. OddziaΠy
te byΠy bezpoÊrednio podporzàdkowane szefowi policji i SS dystryktu. Ka˝dy dystrykt miaΠ jeden Jagdzug,
oprócz Dystryktu Lublin, gdzie dziaΠaΠy dwa. W skΠad ka˝dego oddziaΠu myÊliwskiego wchodzili: 1 oficer,
41 policjantów, oraz tΠumacz. Jagdzüge Dystryktu Lublin wchodziΠy w skΠad 306 Batalionu Policji Lublin.
Zob. “Dowódca SS i policji Wschód w Generalnej Guberni, Bdo Ia 1002, Wskazówki sΠu˝bowe dla Polizei-
Jagdrüge [sic Jagdzüge]”, 28 wrzeÊnia 1940, Archiwum Akt Nowych, Armia Krajowa [dalej cyt. AAN, AK],
sygn. 203/III-49, k. 83-84. Zmieniajàce si´ warunki wymagaΠy zmiany podejÊcia. WedΠug rozkazu specjalnego
podpisanego przez Hauptwachtmeister des Schupo Griphan’a, policyjne siΠy szybkiego reagowania
ustanowiono w Dystrykcie Lublin. Bataliony policyjne 306, 306 i 314 miaΠy na nie przeznaczyç pododdziaΠy
w sile 1+10 albo 1+12 wraz z szoferem. OddziaΠy te miaΠy byç doskonale uzbrojone i poruszaç si´ w terenie
samochodami bàdê ci´˝arówkami. Zob. Sonderbefehl, Einrichtung polizeilicher Schnellkommandos, 7
maja 1941, APL, PBZ, sygn. 34, k. 19.
175
Mikrostudia terenowe
6 Autorzy raportów policji nazistowskiej odnoszà si´ osobno do Schutzmannschaften i Wachmannschaften.
Jednak˝e, jest bardzo mo˝liwe, ˝e terminy te stosowano wymiennie w odniesieniu do jednej i tej samej
formacji pomocniczej policji.
7 Stan policji polskiej w GG wzrósΠ z 175 oficerów i 8,630 policjantów w dniu 31 stycznia 1940 r. do 209
oficerów i 11,291 funkcjonariuszy w dniu 1 kwietnia 1942 r. Jednak wzrost ten odpowiadaΠ proporcjonalnie
rozszerzeniu si´ granic GG przez dodanie dystryktu lwowskiego. W 1944 r., wedΠug historyka prokomunistycznego
Hempla, siΠy policyjne urosΠy do 12,500 funkcjonariuszy. Zob. Stärkerübersicht der polnischen
Polizei vom 31.1.1940., AAN, Riegierung des Generalgouvernements [dalej cyt. RGG], sygn. 641, k. 15-20;
oraz Adam Hempel, Pogrobowcy kl´ski: Rzecz o policji „granatowej” w Generalnym Gubernatorstwie, 1939-
1945 (Warszawa: Paƒstwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990), s. 91-92 [dalej cyt. Pogrobowcy kl´ski]. Zob.
te˝ StanisΠaw Kopf, “W sΠu˝bie okupanta: Policja granatowa, 1939-1944”, WTK: Tygodnik katolików nr.
44, 1 listopada 1981, s. 6-7; StanisΠaw Kopf, „Kontakty z podziemiem: Policja granatowa, 1939-1944”,
WTK: Tygodnik katolików, nr. 45, 8 listopada 1981, s. 6; MichaΠ Misiewicz, „Polska Policja w okresie okupacji
hitlerowskiej,” 4 cz´Êci, Tygodnik Polski: Pismo Unii ChreÊcijaƒsko-SpoΠecznej, rok VIII, nr. 17, 23
kwietnia 1989, s. 9 (cz. 1), nr. 18, 30 kwietnia 1989, s. 14 (cz. 2); nr. 20, 14 maja 1989, s. 14 (cz. 3), nr.
21, 21 maja 1989, s. 14 (cz. 4); Ryszard Antoni Wójcik, Organizacja i dziaΠalnoÊç policji granatowej w
Dystrykcie Lubelskim w latach 1939-1944, (maszynopis pracy magisterskiej, Lublin, UMCS, 1974) 92
[dalej cyt. “Organizacja”].
8 Policja Ukraiƒska powstaΠa w pierwszej poΠowie 1940 r. na Lubelszczyênie i w MaΠopolsce. Jej posterunki
ustanowiono w oÊmiu poΠudniowo-wschodnich powiatach GG. Poczàtkowo policjanci ukraiƒscy strzegli
przeΠ´czy karpackich oraz przepraw przez Bug. WedΠug Hempla, w jej szeregach sΠu˝yΠo poczàtkowo 3 oficerów
oraz 242 policjantów w GG. W drugiej poΠowie 1943 r., Policja Ukraiƒska miaΠa okoΠo 4,000
czΠonków, wi´kszoÊç w Dystrykcie Galicja. Tylko 600 pozostaΠo w Dystryktach Lublin i Kraków. Hempel
twierdzi, ˝e stan na 20 czerwca 1944 r. wykazywaΠ 3 oficerów i 141 policjantów w Dystrykcie Lublin.
WedΠug dokumentów ˝andarmerii, w grudniu 1942 Ukraiƒska Policja liczyΠa 4 oficerów i 143 policjantów,
a w lutym 1943 – 3 oficerów i 141 policjantów. Niektórzy z nich zdezertowali, szczególnie w powiecie
Hrubieszów. Zob. “wΠadze bezpieczeƒstwa na terenie okupacji niemieckiej”, b.d. [1940?], AAN, AK, sygn.
203/III-49, k. 77; Gendarmerie Hauptmannschaft Lublin, Stärke, b.d. [grudzieƒ 1942], GΠówna Komisja
Badania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu, Okrêgowa Komisja w Lublinie, Kartoteka ˚andarmeria
Lublin [dalej cyt. GKBZPNPOKL, K˚L], sygn. 24, k. 6; Nota, 22 luty 1943, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn.
32, k. 1; GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 272, k. 12; Meldungen über unterlaubte Entferung (Fahnenflucht),
b.d., APL, SS- und Polizeigericht VI Krakau, Zweiggericht Lublin, sygn. 1, k. 1-53; Hempel, Pogrobowcy
kl´ski, s. 53-54, 57 przypis 4.
9 Generalna dyskusja tematu (w:) Isaiah Trunk, “The Ghetto Police”, in Judenrat: The Jewish Councils in
Eastern Europe Under Nazi Occupation (Lincoln, Na.: University of Nebrasca Press, 1996), s. 475-527
[dalej cyt. Judenrat]. Historia policji ˝ydowskiej w Warszawie zob. Aldona Podolska, SΠu˝ba Porzàdkowa w
Getcie Warszawskim w latach 1940-1943 (Warszawa: Wydawnictwo Fundacji “Historia Pro Futuro”,
1996); Barbara Engelking i Jacek Leociak, Getto Warszawskie: Przewodnik po nieistniejàcym mieÊcie
(Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 201), s. 194-233. Pami´tnik policjanta ˝ydowskiego z maΠego
miasteczka (Otwock, Dystrykt Warszawa) zob. Calel Perechodnik, Czy ja jestem mordercà? (Warszawa:
Karta, 1992). Edycj´ t´ nale˝y posΠugiwaç si´ ostro˝nie ze wzgl´du na edytorskà cenzur´. Zob. David
Engel, “The Bowlderization of a Holocaust Testimony: The Wartime Journal of Calek Perechodnik”, Polin,
t. 12 (1999): s. 316–29.
10 Zob. “WΠadze bezpieczeƒstwa na terenie okupacji niemieckiej”, b.d. [1940?], AAN, AK, sygn. 203/III-49,
76-79; “Raport Delegatury Rzàdu”, b.d. [lato 1943], AAN, DR, sygn. 202/II-8, k. 120.
11 Marek Jan Chodakiewicz, Between Nazis and Soviets: A Case Study of Occupation Policies in Poland,
1939-1947 (Lanham, MD: Lexington Books, 2003) (w przygotowaniu).
12 Bogdan Musial, Deutsche Zivilverwaltung und Judenverfolgung im Generalgouvernement: Eine Fallstudie
176
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
zum Distrikt Lublin, 1939-1944 (Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1999); Martin Broszat,
Nationalsozialistische Polenpolitik, 1939-1945 (Frankfurt am Main i Hamburg: Fischer Buecherei, 1965);
Gerhard Eisenblätter, Grundingen der Politik des Reiches gegenüber dem General Gouvernement, 1939-1945
(maszynopis powielany, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophischen
Fakultät der Johann Wolfgang Goethe-Universität zu Frankfurt am Main, 1969).
13 Dr. Ludwig Fischer an Hans Frank, 14 maja 1943, APL, Generalgouvernement Distrikt Lublin, Urzàd
Okr´gu Lublin [dalej cyt. GDL, UOL], Kommissarische Führung des Dienstgeschäfte Gouverneurs Lublin,
sygn. 5, k. 11.
14 “wΠadze bezpieczeƒstwa na terenie okupacji niemieckiej”, b.d. [1940?], AAN, AK, sygn. 203/III-49, 78;
Anschriften-Verzeichnis SS-Einheiten, b.d. [marzec 1942], APL, Der Kommandeur der Ordnungspolizei im
Distrikt Lublin [dalej cyt. KdOrpoDL], Ortskommandantur I/524, sygn. 11, 1-3; Leon Herzog,
“Niemieckie siΠy zbrojne w okupowanej Polsce w latach 1939-41: cz´Êç II”, Wojskowy Przeglàd Historyczny
rok 7, nr. 1 (22) (styczeƒ-marzec 1962): s. 57, 59, 67, 71 [dalej cyt. “Niemieckie siΠy zbrojne II”, WPH];
Kazimierz Radziwoƒczyk, “Niemieckie siΠy zbrojne w okupowanej Polsce, 22.6.1941 – wiosna 1944 r.: cz´Êç
I”, WPH, rok 7, nr. 3 (25) (lipiec-wrzesieƒ 1962): s. 146 [dalej cyt. “Niemieckie siΠy zbrojne I”]; Hempel,
Pogrobowcy kl´ski, 91.
15 Od paêdziernika 1939 do wrzeÊnia 1943 SS und Polizei Führer w Dystrykcie Lublin byΠ Odilo
Globocnik, a potem Jakob Sporrenberg.
16 Zob. Pismo Dowódcy SS GG o organizacji i rozmieszeniu siΠ ˝andarmerii, 16 grudnia 1939, oraz Rozkaz
Wy˝szego Dowódcy SS w GG, 16 listopad 1939, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 208, k. 9-11, 16.
17 Mimo wspóΠzawodnictwa mi´dzy rozmaitymi rodzajami policji, od poczàtku zdawano sobie spraw´ z
potrzeby koordynacji dziaΠania. Na przykΠad, 31 lipca 1940 r. miaΠa miejsce konferencja policyjna w
Lublinie. ˚andarmeri´ reprezentowaΠ Hauptmann Siemers a przedstawicielami Sicherheitspolizei byli SSStrumbannführer
Huppenknothen i SS-Hauptsturmführer Kleyer. Strony przyznaΠy, ˝e sprawy
bezpieczeƒstwa w GG miaΠy inny charakter ni˝ w Rzeszy. Zdecydowano si´ na wspóΠprac´. Zgodzono si´
te˝, ˝e ˝andarmeria musi podporzàdkowaç swe siΠy kierownictwu Sipo podczas wi´kszych ekspedycji i
pacyfikacji. Zob. Abschrift, Verhältnis Gendarmerie-Sicherheitspolizei an 31 Juli 1940, 2 sierpnia 1940,
APL, PBZ, sygn. 33, k. 9-10.
18 Oprócz Einsatzkommando 1/III pod SS-Stürmbannführer Wilhelm Scharpwinkel, który strzegΠ granicy
zaboru niemieckiego na Bugu, oraz Einsatzkommando 3/I pod SS-Stürmbannführer Alfred Hasselberg,
równie˝ Einsatzkommando 5/II i 6/II pokazaΠy si´ na Lubelszczyênie w 1939. Po rozwiàzaniu
Einsatzgruppen, sΠu˝1cy w nich funkcjonariusze Gestapo zostali oddelegowani aby utworzyç Sipo w
Dystryktach Lublin i Radom. Zob. Wojciech ZyÊko, “Organizacja wΠadz policyjnych w dystrykcie lubelskim
(1939-1944)”, Studia i MateriaΠy Lubelskie [Lublin], nr. 10 (1985): s. 127, 130 [dalej cyt. “Organizacja
wΠadz policyjnych”]; Kazimierz Leszczyƒski, “DziaΠalnoÊç Einsatzgruppen policji bezpieczeƒstwa na ziemiach
polskich w 1939 r. w Êwietle dokumentów”, Biuletyn GΠównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich
w Polsce [Warszawa], nr. 22 (1971): s. 21 [dalej cyt. “DziaΠalnoÊç Einsatzgruppen”].
19 Pierwszym komendantem Sipo i SD w Dystrykcie Lublin byΠ SS-Sturmbannführer Dr. Alfred Hasselberg,
który dowodziΠ SS-Einsatzkommando 3/I w 1939. Jego nast´pcami zostali kolejno SS-Hauptsturmführer
Huth, SS-Standartenführer Walter Huppenkothen, SS-Obersturmbannführer Johannes Müller, a w koƒcu
SS-Sturmbannführer Karl Pütz. Szefami Gestapo byli: SS-Hauptsturmführer Noa, SS-Sturmbannführer
Kirste, a w koƒcu SS-Sturmbannführer Walther Liska. Kierownicy SD w kolejno´ci to: Dr. Beutel, Dr.
Schmidt, Friedrich Buchardt, Fritz Stöcker i Ewald Biegelmeyer. Zob. Wojciech ZyÊko, “WΠadze policyjne
dystryktu lubelskiego w latach 1939-1944 (Struktura, zakres dziaΠania, obsada)”, Zeszyty Majdanka, nr. 3
(1969): 134 [dalej cyt. “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”].
20 O Gestapo Lublin zob. Namentliche Aufstellung der Gruppe A und der Arbeitsgebiete Lublin Gestapo,
b.d. [1941?], oraz Gestapo Lublin, Abteilung IV u.V., Zahlliste, 28 czerwca 1944, APL, Der SS- und
Polizeiführer im Distrikt Lublin, Der Kommandeur der Sipo und des SD für den Distrikt Lublin [dalej cyt.
177
Mikrostudia terenowe
SSPFDL, KdSipouSDDL], sygn. 1, k. 1, 3.
21 W sierpniu 1940 r. Aussendienstellen Sipo i SD istniaΠy w BiaΠej Podlaskiej, CheΠmie, Radzyniu i
ZamoÊciu. Kriminalkomissariaten byΠy ustanowione w 9 miejscowoÊciach powiatowych oraz w samym
Lublinie. Zob. Sicherheitspolizei, b.d. [1940?], APL, GDL, UOL, sygn. 914, k. 7; memorandum Der
Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD Lublin Referat IV, Kriminaldirektion Lublin, Kriminalpolizei
in Distrikt Lublin, b.d. [koniec 1940?], AAN, RGG, sygn. 641, k. 72; memorandum Der Kommandeur der
Sipo und SD, 23 grudnia 1942, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 41, k. 43; Befehl, 20 lipca 1943, GKBZPNPOKL,
K˚L, sygn. 35, k. 58; ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”, s. 136.
22 Pierwszym komendantem ˝andarmerii Dystryktu Lublin byΠ Major des Gendarmerie Genz. Zob. Rozkaz
Wy˝szego Dowódcy SS w GG, 16 listopad 1939, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 208, k. 16.
23 PuΠk policji (Ordnungspolizeiregiment) po jednym batalionie do ka˝dego z obszarów zabezpieczenia:
Polizei Bataillion 91 do Südabschnitt Zamosc; 43 do Nordabschnitt, a 102 do Abschnitt Mitte. Zob.
IloÊciowe wykazy ˝andarmów skierowanych do Distryktu Lublin, 16 i 24 listopad 1939, GKBZPNPOKL,
K˚L, sygn. 208, k. 1-26; ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”, s. 133; “Niemieckie siΠy zbrojne
w okupowanej Polsce, 22.6.1941-wiosna 1944 r.: cz´Êç II”, WPH, rok 7, nr. 4 (26) (paêdziernikgrudzieƒ
1962): s. 91 [dalej. cyt. “Niemieckie siΠy zbrojne II”].
24 WedΠug rozkazu nr. 13/40 z 3 czerwca 1940, plutony ˝andarmerii zostaΠy przeksztaΠcone na posterunki
˝andarmerii w sile od 1 oficera + 13 policjantów i 1 oficera + 50 ˝andarmów. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L,
sygn. 11, k. 28.
25 Dystrykt Lublin miaΠ zwykle jeden pluton (Zug) na powiat. Ka˝dy z nich obsadzaΠ trzy posterunki w powiecie.
Zob. “Gendarmerie-Dienststellen im Distrikt Lublin”, b.d. [1941?], APL, GDL, UOL, sygn. 914, k. 7.
26 IstniaΠy I Hauptmannschaft Lublin, II Hauptmannschaft Radzyƒ, oraz III Hauptmannschaft ZamoÊç.
LiczyΠy one 10 obszarów/plutonów (Zuge) i 32 posterunki (Posten). Zob. Waldemar Tuszyƒski, “Policyjny i
wojskowy aparat okupacyjny na Lubelszczyênie (Organizacja, siΠy i niektóre elementy dziaΠania”, Zeszyty
Majdanka, nr. 3 (1969): s. 24 [dalej cyt. “Policyjny i wojskowy aparat”]; Zygmunt Maƒkowski, “Lata
wojny i okupacji 1939-1944”, (w:) Tadeusz Mencel (red.), Dzieje Lubelszyczyzny (Warszawa: Paƒstwowe
Wydawnictwo Naukowe, 1947), t. 1: s. 818 [dalej cyt. “Lata wojny”, Dzieje Lubelszczyzny].
27 Tadeusz Tarnogrodzki, “Niemiecki plan zabezpieczenia Dystryktu Lublin”, Najnowsze Dzieje Polski:
MateriaΠy i studia z okresu II wojny Êwiatowej [Warszawa] nr. 8 (1964): s. 215 [dalej cyt. “Niemiecki plan
zabezpieczenia”].
28 “Sicherungsplan für den Distrikt Lublin, Geheime Reichssache, Lublin, den 22. Oktober 1942”, (w:)
Tadeusz Tarnogrodzki, “Niemiecki plan zabezpieczenia Dystryktu Lublin”, Najnowsze Dzieje Polski:
MateriaΠy i studia z okresu II wojny Êwiatowej nr. 8 (1964): s. 217-232 [afterwards “Sicherungsplan für den
Distrikt Lublin”].
29 WedΠug rozkazu z 20 sierpnia 1943 r. Sonderkommanda ZamoÊç, KraÊnik i Kock zostaΠy rozwiàzane, a
ich funkcjonariusze wcieleni do odpowiednich struktur miejscowych w aparacie terroru. Zob. Befehl, 20
sierpieƒ 1943, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 35, k. 58; Maƒkowski, “Lata wojny”, s. 819-820;
Radziwoƒczyk, “Niemieckie siΠy zbrojne II”, s. 91.
30 Najpóêniej do maja 1943 cztery obszary zabezpieczenia istniaΠy w Dystrykcie Lublin:
Sicherungsabschnitt Süd kierowany przez II.Gend.-Hauptmannschaft ZamoÊç; Sicherungsabschnitt Nord
przez III.Gend.-Hauptmannschaft Radzyƒ; Sicherungsabschnitt Bug and Sicherungsabschnitt Mitte pod I.
Gend.-Hauptmannschaft Lublin. Sicherungsabschnitt Bug byΠ najÊwie˝szym dodatkiem. Zob. APL,
KdOrpoDL, Ortskommandnatur I/524, Tägliche Lagemeldungen (maj 1943-lipiec 1944), sygn. 13 do 27.
31 Maƒkowski, “Lata wojny”, s. 819-820; Radziwoƒczyk, “Niemieckie siΠy zbrojne II”, s. 90-93; Wojciech
ZyÊko, “Z dziejów ruchu oporu na Lubelszczyênie: Stan akcji zwalczania ruchu oporu w dystrykcie lubelskim
(Banditenbekämpfung) i zbrodniczy charakter tej akcji w Êwietle meldunków sytuacyjnych Ordnungspolizei,
1943-1944”, Zeszyty Majdanka, nr. 8 (1975): s. 227 [dalej cyt. “Z dziejów ruchu oporu”].
32 Radziwoƒczyk, “Niemieckie siΠy zbrojne II”, s. 91.
178
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
33 Powiat Janów nie jest wymieniony w spisanej w poczàtkowym okresie okupacji liÊcie placówek
Sicherheitspolizei Dystryktu Lublin. Zob. Sicherheitspolizei, b.d. [1940?], APL, GDL, UOL, sygn. 914, k. 7.
34 Po pewnym czasie, oprócz komendy w Lublinie, ustanowiono dziewi´ç Kriminalkomissariaten w dystrykcie
Lublin, Πàcznie z komisariatem w KraÊniku dla powiatu Janów. Zob. memorandum Der
Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD Lublin Referat IV, Kriminaldirektion Lublin, Kriminalpolizei
in Distrikt Lublin, b.d. [koniec 1940?], AAN, RGG, sygn. 641, k. 72.
35 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 224, k. 29; ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”, s. 136.
36 Razem z Sipo Aussendienststelle w KraÊniku, powstaΠa te˝ placówka w Krasnymstawie. Wi´kszoÊç miejscowych
placówek Sipo i SD powoΠano w ciàgu 1941 r. Zob. ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego,”
s. 137; Borodziej, Terror i polityka, s. 19.
37 Dwie nowe Gestapo Aussendienststellen powstaΠy w tym czasie: w KraÊniku i w PuΠawach. Zob. memorandum
Der Kommandeur der Sipo und SD, 23 grudnia 1942, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 41, k. 43.
38 Franciszek Kalisz, “Wspomnienia gajowego”, (w:) Janusz Gmitruk, Wiktor Lipko i Piotr Matusak (red.),
Gniewnie szumiaΠ las: Wspomnienia leÊników polskich 1939-1945 (Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa
Obrony Narodowej, 1982), s. 255 [dalej cyt. “Wspomnienia gajowego” in Gniewnie].
39 ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”, s. 137. Opis wewn´trznej struktury KdS Lublin
“Geschäftsverteilungsplan des Kommandeurs der Sicherheitspolizei und des SD für den Distrikt Lublin”,
b.d. [1943] (w:) ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”, s. 139-150. Zob. te˝ “Organizacja
Dyrekcji Policji Niemieckiej przy Staroscie grodzkim w Lublinie”, 13 stycznia 1942, AAN, AK, sygn. 203/III-
124, k. 45-46a.
40 Kripo byΠa podporzàdkowana Dyrekcji Kryminalnej (Kriminaldirektion) w Lublinie. Do reorganizacji w
1942 Dyrekcja Kryminalna byΠa Referatem IV lubelskiego biura Sipo i SD (KdS). Nast´pnie staΠa si´
Referatem V. Od utworzenia, Kripo zajmowaΠa si´ przest´pstwami pospolitymi oraz grupami uznanymi za
kryminalne (a w tym oddziaΠami polskiego podziemia oraz grupami uciekinierów sowieckich i ˝ydowskich).
W 1942 Kriminaldirektion Lublin kierowaΠa 9 Kriminalkommissariaten w caΠym dystrykcie, a w tym w
KraÊniku. Tymczasem sekcja polityczna Sipo w KraÊniku podlegaΠa najpierw Referatowi II, czyli SD. Dopiero
w 1942 r. ustanowiono osobnà komórk´ dla Gestapo Lublin. Jako Referat IV, instytucja ta zajmowaΠa si´
wyΠàcznie podziemiem politycznym. Miejscowa placówka Gestapo w KraÊniku podlegaΠa Referatowi IV.
Zob. Kriminalpolizei in Distrikt Lublin, b.d. [koniec 1942], AAN, RGG, sygn. 641, k. 72; ZyÊko,
“Organizacja wΠadz policyjnych”, s. 130, 134. ZyÊko bΠ´dnie twierdzi, ˝e w tym czasie dziaΠaΠo tylko 6
Kriminalkomissariatten w Dystrykcie Lublin.
41 Analogiczne procedury zob. StanisΠaw Zabierowski, “Organizacja hitlerowskiej policji bezpieczeƒstwa we
wschodnich powiatach dystryktu krakowskiego w latach 1939-1945”, Biuletyn GΠównej Komisji Badania
Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, nr. 25 (1973): s. 157-158.
42 KraÊnicka komórka ΠàcznoÊci byΠa jednà z dziewi´ciu utworzonych w tym czasie w Dystrykcie Lublin.
Zob. Befehl, 20 lipca 1943, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 35, k. 58.
43 Omawimy t´ formacj´ w cz´Êci nast´pnej niniejszego opracowania.
44 GKBZPNPOKL, Repetytorium spraw karnych Okr´gu Lublin, sygn. 23/69; Wit Szymanek, Z dziejów
KraÊnika i okolic w okresie okupacji niemieckiej w latach 1939-1944 (KraÊnik: Regionalne Stowarzyszenie
MiΠoÊników KraÊnika, 1989), s. 23-24 [dalej cyt. Z dziejów KraÊnika]; ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu
lubelskiego”, s. 136; dokument nr. 11, “Komendant policji bezpieczeƒstwa i SD w dystrykcie lubelskim w
sprawie odkomenderowania stra˝ników z Trawnik do KraÊnika i przydziaΠu czterech stra˝ników”, 4 grudnia
1942, (w:) Maria Wardzyƒska (red.), Formacja Wachmannschaften des SS- und Polizeiführers im
Distrikt Lublin (Warszawa: GΠówna Komisja Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu oraz Instytut
Pami´ci Narodowej, 1992), s. 51-52 [dalej cyt. Formacja Wachmannschaften].
45 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 224, k. 29.
46 Zob. Wardzyƒska, Formacja Wachmannschaften, s. 51-52.
47 SS-Obersturmfuhrer an den Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD, Außenstelle Krasnik, z.Hd.
179
Mikrostudia terenowe
SS-Ustuf. Augustin, 12 czerwca 1944, APL, Der SS-und Polizei Führer des Distrikts Lublin, Dowódca SS i
Policji Okr´gu Lubelskiego, sygn. 2, k. 321; Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 24; Bohdan Szucki, wywiad
z MJCh, 21 lipca 1993, Lublin, notatka.
48 Liczba funkcjonariuszy Sipo byΠa najpewniej pΠynna. Dane, na których mo˝na do du˝ego stopnia polegaç
pochodzà dopiero z 1943 r. Historyk regionalista podaje podobne cyfry w oparciu o wspomnienia miejscowych
Êwiadków. Zob. Raport specjalny, b.d. [czerwiec 1943], APL, AK, Okr´g Lublin “Orbis”, Inspektorat
PuΠawski, Obwód Janów [dalej cyt. OL, IP, OJ], sygn. 13, k. 56; Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 23.
49 Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 23.
50 Antoni Homa “Sowa”, “Pami´tnik byΠego wi´ênia politycznego Zamku i Pod Zegarem w Lublinie”, (w:)
Zygmunt Maƒkowski (red.), Urz´dów w latach okupacji niemieckiej 1939-1944: MateriaΠy konferencji
naukowej, Urz´dów 10 V 1986 r. (Urz´dów: Towarzystwo Ziemi Urz´dowskiej, 1988), s. 226 [dalej cyt.
“Pami´tnik byΠego wi´ênia,” Urz´dów w latach okupacji].
51 SzczegóΠowy opis tortur Gestapo przez wi´ênia (wbijanie igieΠ za paznokcie, bicie w pi´ty, wlewanie
wody do nosa) zob. List wi´ênia, b.d. [1942?], AAN, DR, sygn. 202/II-63, k. 151-152. Zob. te˝ Okólnik
szefa Sipo i SD, Wytyczne odnoÊnie taktyki post´powania wzgl´dem zatrzymanych, 13 maja 1942, APL,
SSPFDL, KdSipouSDDL , sygn. 17, k. 41-42.
52 Temat ten poruszymy w dalszej cz´Êci naszego opracowania. Zob. Marek Jan Chodakiewicz, “Agenci i
bandy pozorowane na Lubelszczyênie: Z dziejów okupacji niemieckiej w janowskiem”, Radzyƒski Rocznik
Humanistyczny t. 2 (2002): s. 113-26.
53 DziaΠalnoÊç Sipo omówimy w osobnym artykule.
54 ByΠa to Êwiadoma polityka majàca na celu alienacj´ ludnoÊci polskiej od rodzimej elity. ChΠopi z niech´cià
obserwowali policjantów niemieckich kwaterujàcych we dworach, plebaniach, oraz szkoΠach – a wi´c
“goszczàcych” u ziemian, ksi´˝y i nauczycieli. Intencjà wΠadz niemieckich byΠo stworzyç pozory, ˝e elita
kolaboruje z nazistami. Celem byΠo pozytywne nastawienie ludu do Niemców (bo starano si´ nie kwaterowaç
po wsiach), a jednoczeÊnie zach´cenie ludu do “kolaboracji” rzekomo na wzór polskiej elity. Liczono
si´ te˝, ˝e polityka ta mo˝e wywoΠanç niech´ç ludu do “kolaboranckiej” elity, podwa˝ajàc solidarnoÊç narodowà.
Zob. Einsatzbefehl, 27 maja 1940, APL, PBZ, file 30, k. 2-3.
55 Józef Zar´ba, “Janów Lubelski w latach okupacji hitlerowskiej”, (maszynopis pracy magisterskiej,
Lublin, UMCS, 1977), s. 28 [dalej cyt. “Janów Lubelski”].
56 Pierwsza wzmianka o 4 kompanii 104 Batalionu w KraÊniku pochodzi z 8 grudnia 1939. Zob. Maƒkowski,
“Lata wojny”, s. 809; ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”, s. 134.
57 104 bat. pol. dowodziΠ Major des Schutzpolizei Giebe. Zob. “Bericht vom 8.2.1940 für die Zeit vom
25.1.40-8.2.40 Polizei Bataillon 104”, APL, PBZ, sygn. 140, k. 1-4; Dokument nr. 48, “Sprawozdanie 104
batalionu policji z akcji przeprowadzonych w KraÊniku w okresie od 5 do 20.VII.1940 r.”, (w:) StanisΠaw
Biernacki, Blandyna Meissner i Jan Mikulski (red.), “Policja Porzàdkowa w Generalnej Guberni: Wybór
dokumentów”, Biuletyn GΠównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce [Warszawa] t. 31
(1982): s. 250-51 [dalej cyt. „Sprawozdanie 104 batalionu” w “ Policja Porzàdkowa w GG”].
58 “Einsatzbefehl Nr. 5”, 9 lipca 1940, APL, PBZ, sygn. 30, k. 10-12.
59 “Bericht”, 3 maj 1940, APL, PBZ, sygn. 31, k. 36.
60 “Einsatzbefehl”, 27 maj 1940, APL, PBZ, sygn. 30, 2-3.
61 Browning, OrdinaryMen, s. 54, 70.
62 Z 63 zmotoryzowanych ˝andarmów, 3 przydzielono do WilkoΠazu, 6 do Popkowic, 5 do Dzierzkowic, 5
do Urz´dowa, 4 do Jarocina, 5 do Chrzanowa, 4 do Potoka, 4 do Polichny, 4 do Zakrzówka, 4 do Trzydnika,
4 do GoÊcieradowa, 5 do KΠodnicy Dolnej, a pozostaΠych 10 zostaΠo najpewniej w KraÊniku. Z 42 policjantów-
ΠàcznoÊciowców 2 wysΠano do Szastarki, 2 do Olbi´cina, 2 do Janowa, 2 do Chrzanowa, 2 do Polichny,
2 do Jarocina, 2 do Zaklikowa, 2 do Annopola, 2 do Pysznicy, 2 do Modliborzyc, 2 do GoÊcieradowa, 2 do
Potoka, 2 do WilkoΠaza, 2 do Zakrzówka, 2 do Dzierzkowic, 2 do Trzydnika, 1 do KraÊnika i 1 do Urz´dowa.
Nie wiadomo gdzie przydzielono pozostaΠych oÊmiu. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 7, k. 66-74.
180
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
63 Kommandeur der Sipo Distrikts Lublin, 19 May 1943, in GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 3, k. 52;
“Fernschreiben”, 11 i 23 maja 1943, APL, KdOrpoDL, Ortskommandantur I/524, Tägliche
Lagemeldungen (maj 1943), sygn. 13.
64 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 201, k. 13.
65 Obozu przechodniego nie nale˝y myliç z obozem ˝ydowskim w Budzyniu ani z obozem pracy przymusowej
Baudienst zlokalizowanym obok. Wielka akcja wysiedleƒcza (26 czerwca-13 lipca 1943 r.) obj´Πa
poΠudniowe gminy powiatu Janów. Szczególne nat´˝enie akcja miaΠa mi´dzy 8 a 13 lipca. Podj´to jà w
ramach akcji wysiedleƒczej na Zamojszczyênie. Wysiedlano Polaków, a zostawiano w spokoju Ukraiƒców.
Zamiarem okupanta byΠo osiedlenie na poΠudniu powiatu etnicznych Niemców. JednoczeÊnie
przeprowadzano w tej okolicy operacj´ anty-partyzanckà Wehrwolf II. Dokonano podczas niej kilku
krwawych pacyfikacji, palàc wsie, mordujàc kilkaset osób, a aresztujàc do wysiedlenia kilkanaÊcie tysi´cy, z
czego okoΠo 4,500 osadzono w obozie przejÊciowym w Budzyniu. W samej gminie Jarocin spalono 205
gospodarstw, zastrzelono 142 wieÊniaków, a aresztowano 390. W Zaklikowie wyΠapano wszystkich mieszkaƒców
oprócz ksi´dza i aptekarza. Akcj´ wysiedleƒczà wΠadze niemieckie przerwaΠy pod koniec lipca.
Pragmatyka dystryktowej administracji cywilnej, która zainteresowana byΠa w kontynuowaniu gospodarczej
eksploatacji ludnoÊci, zwyci´˝yΠa nad ideologicznymi fantazjami policji. Sprawà wysiedleƒ i pacyfikacji
w poΠudniowej cz´Êci powiatu Janów pomijajà w swoich pracach zwykle historycy peerelowscy. Zob. Der
Kommandeur Sipo des Distrikts Lublin, 23 lipiec 1943, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 3, k. 41; Sprawozdanie
dekadowe za okres 11-20 czerwca 1943, b.d., sprawozdanie dekadowe za okres 21-30 czerwca 1943 z 2
lipca 1943, Oberfeldkommando der Wehrmacht GG, Zbiory Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-
SkΠodowskiej w Lublinie [dalej cyt. OFKdWGG, ZIHUMCS], s. 586, 600; Notatka, Lublin, 22 czerwca
1943, Notatka z powiatu kraÊnickiego (akcja pacyfikacyjna i sprawy aktualne), Kraków, 24 sierpnia 1943,
AAN, Rada GΠówna Opiekuƒcza [dalej cyt. RGO], sygn. 43, k. 35, 36, 84; sprawozdanie z dystryktu lubelskiego
za lipiec 1943, Lublin, 13 sierpnia 1943, AAN, RGO, sygn. 75, k. 115; Lustracja póΠkolonii w
Delegaturze Zaklików, 30 lipca 1943, APLOK, RGO-PKO, sygn. 35; Delegatura Ulanów II do PKO w
KraÊniku, 23 sierpnia 1943, Aufstellung der bei der Polizeiaktion am 9. und 10. Juli 1943 entstandened
Schäden, Gemeinde Jarocin, b.d. [1943], Przewodniczàcy Delegatury PKO w Zaklikowie do PKO w
KraÊniku, 23 listopada 1943, APLOK, RGO-PKO, sygn. 65; El˝bieta Tyç do PKO w KraÊniku, 30 listopada
1943, APLOK, RGO-PKO, sygn. 43; Raport z 19 lipca 1943, Raport, b.d., AAN, Antyk, sygn. 228/15-2, k.
27, 44; Marek Jan Chodakiewicz, Narodowe SiΠy Zbrojne: “Zàb” przeciw dwu wrogom (Warszawa: Fronda,
1999), 111, 346 przypis 157.
66 Der Kommandeur Sipo des Distrikts Lublin, 13 sierpnia 1943, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 3, k. 41.
Zob. te˝ Der Kommandeur Sipo des Distrikts Lublin, 25 sierpnia 1943, GKBZPNPOKL, K˚L,
sygn. 3, k. 32.
67 Notatka Gendarmerie Post Zaklików, 5 grudnia 1943, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 3, k. 27.
68 Telegram, 31 stycznia 1944, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 4, k. 49.
69 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 3, k. 19.
70 Bericht vom 8.2.1940 für die Zeit vom 25.1.40-8.2.40 Polizei Bataillon 104, APL, PBZ, sygn. 140, k.
1-4; Fernschreiben, 11 i 23 maj 1943, 23 luty 1944, APL, KdOrpoDL, Ortskommandantur I/524, Tägliche
Lagemeldungen (maj 1943 i luty 1944), sygn. 13 and 22; GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 4, k. 49, sygn. 7, k.
52, 66-74, i sygn. 16, k. 31; Za3. nr. 7 do meld. dod. z dn. 16 grudnia 1940, AAN, AK, sygn. 203/III-49,
k. 203-204; Sonderbefehl, Banditenbekämpfung, 4 luty 1941, APL, PBZ, sygn. 32, k. 161-162;
“Sprawozdanie 104 batalionu policji”, s. 250-51; Zar´ba, “Janów Lubelski”, s. 28; Maƒkowski, “Lata
wojny”, s. 809; ZyÊko, “WΠadze policyjne dystryktu lubelskiego”, s. 134; Browning, Ordinary Men, 54, 70;
Tuszyƒski, “Policyjny i wojskowy aparat”, s. 24; Waldemar Tuszyƒski, “Sytuacja operacyjna partyzantki
lubelskiej wiosnà 1944 roku na tle przeciwpartyzanckich uderzeƒ okupanta”, Walki wyzwoleƒcze na
Lubelszczyênie w czerwcu i lipcu 1944 roku: MateriaΠy sesji popularnonaukowej zorganizowanej w dniach
27-28 lutego 1966 roku (Lublin: Zwiàzek Bojowników o WolnoÊç i Demokracj´, Zarzàd Okr´gu w Lublinie,
181
Mikrostudia terenowe
1968), s. 28-29 [dalej cyt. “Sytuacja operacyjna partyzantki lubelskiej”].
71 Zob. Raport specjalny, b.d. [czerwiec 1943], APL, AK, OL, IP, OJ, sygn. 13, k. 56; Andrzej ¸acko, b.d.
[1974?], Archiwum Paƒstwowe w Lublinie OddziaΠ w KraÊniku [dalej cyt. APLOK], Zbiory Józefa Zar´by,
k. 1; Edward Galiƒski, APLOK, zbiory Zar´by, k. 1; Sprawozdanie z wizytacji Inspektoratu Szkolnego w
KraÊniku przeprowadzonej w dniach 14,15 i 16 grudnia 1944 r. przez Wizytatora SzkóΠ w Kuratorium
O.S.Lub. StanisΠawa Pieczkowskiego, b.d. [grudzieƒ 1944], APLOK, Inspektorat szkolny w KraÊniku,
Sprawozdania z wizytacji Inspektoratu Szkolnego, 1944-1949, sygn. 21; StanisΠaw Speruda, “Nauczanie w
okresie okupacji w powiecie krasnickim (1939-1944)”, (maszynopis pracy magisterskiej, Lublin, UMCS,
1968), s. 78 [afterwards “Nauczanie w okresie okupacji”].
72 Liczba ta najpewniej odzwierciedlaΠa wszystkie siΠy ruchome Orpo oraz staΠe posterunki ˝andarmerii.
Zob. Raport specjalny, b.d. [czerwiec 1943], APL, AK, OL, IP, OJ, sygn. 13, k. 56.
73 Meldunek wywiadu, 10 lipca 1944, AAN, Armia Ludowa [dalej cyt. AL], sygn. 192/XXII-3, k. 124.
74 Andrzej ¸acko, b.d. [1974?], APLOK, zbiory Zar´by, k. 1; Edward Galiƒski, APLOK, zbiory Zar´by, k. 1.
75 20 czerwca 1944 r. komenda ˝andarmerii w Lublinie dysponowaΠa siΠami w skΠadzie 45 oficerów i 1,512
funkcjonariuszy Truppenpolizei. Nie wiadomo jaki byΠ procent Reichsdeutsche do innych uczestników
(Volksdeutsche, Sowietów, czy Ukraiƒców). Zob Hempel, Pogrobowcy kl´ski, s. 57 przypis 4.
76 Tuszyƒski twierdzi, ˝e w dodatku do powiatu Janów, równie˝ powiaty Lublin i PuΠawy byΠy cz´Êcià
I Hauptmannschaft Lublin. Tymczasem Maƒkowski przypisuje powiat PuΠawy do II Hauptmannschaft
Radzyƒ oraz utrzymuje, ˝e powiat CheΠm byΠ w jurysdykcji I Hauptmannschaft Lublin. WedΠug
Maƒkowskiego, Zug Lublin i CheΠm miaΠy po cztery posterunki ˝andarmerii. Zob. Tuszyƒski, “Policyjny i
wojskowy aparat”, s. 24; Maƒkowski, “Lata wojny”, s. 818.
77 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 206, k. 8.
78 WedΠug dokumentu policji nazistowskiej z marca 1940, jeden z posterunków miaΠ znajdowaç si´ w
RadomyÊlu. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek RadomyÊl, sygn. 11, k. 37. Jednak˝e wedΠug rozkazu
nr. 13/40 z 3 czerwca 1940, posterunek RadomyÊl wcià˝ byΠ w sferze planowania. Zob. GKBZPNPOKL,
K˚L, sygn. 11, k. 28. WedΠug raportu wywiadu podziemia z grudnia 1940 r., posterunki ˝andarmerii znajdowaΠy
si´ w Janowie, Urz´dowie, oraz Zaklikowie. Zob. “Za3. nr. 7 do meld. dod. z dn. 16 grudnia 1940”,
AAN, AK, sygn. 203/III-49, k. 203a-203, 204. WedΠug oficjalnego raportu nazistowskich wΠadz cywilnych
(prawdopodobnie z poczàtku 1941 r.) istniaΠy Gendarmerie-Zug Janów oraz Gendarmerie-Posten w
Janowie, KraÊniku i Zaklikowie. Zob. “Gendarmerie-Dienststellen im Distrikt Lublin”, b.d. [poczàtek
1941?], APL, Der Gouverneur des Distrikts Lublin, Abteilung Justiz, Zarzàdzenia GΠównego WydziaΠu
SprawiedliwoÊci Rzàdu GG, Zbiór do u˝ytku dyrektora Sàdu Krajowego Kiela, sygn. 914, k. 6. Podobnie,
raport ˝andarmerii z 1 grudnia 1942 wymienia trzy posterunki. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 7, k. 55.
Wydaje si´ wi´c, ˝e Maƒkowski niesΠusznie twierdzi, ˝e w powiecie Janów istniaΠy tylko dwa posterunki: w
Janowie i KraÊniku. Zob. Maƒkowski, “Lata wojny”, s. 818.
79 Zob. rozkaz nr. 22/40 z 28 paêdziernika 1940, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 11, k. 46. Zob. te˝ GKBZPNPOKL,
K˚L, Posterunek RadomyÊl, sygn. 229, k. 62, 84; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików,
sygn. 205, k. 355.
80 Zob. Gendarmerie-Dienstellen im Distrikt Lublin, b.d. [1942?], APL, GDL, UOL, sygn. 914, k. 7;
Gendarmerie des Distrikts Lublin, 1 grudnia 1942, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 7, k. 55; “Sicherungsplan
für den Distrikt Lublin”, s. 230-232; Tuszyƒski, “Policyjny i wojskowy aparat”, s. 25.
81 Ltn. Johanningmeier objàΠ szefostwo ˝andarmerii w Lublinie. Zob. Befehl nr. 6/40, 25 luty 1940,
GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 11, k. 11. W lipcu 1940 Obermeister (Obm.) Becker byΠ wymieniony jako
zast´pca Müller’a. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 11, k. 37.
82 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 11, k. 41. Junker przybyΠ do Dystryktu Lublin
6 sierpnia 1940 r. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 207, k. 12. Junker urodziΠ si´ w 1895. Zob. GKBZPNPOKL,
K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 367.
83 Zob. karier´ Junker’a w powiecie: GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 202, k. 9;
182
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 3, k. 22; sygn. 14, k. 36; sygn. 41, k. 35; “Sicherungsplan
für den Distrikt Lublin”, s. 222-25.
84 Junker przeniesiono na stanowisko komendanta ˝andarmerii na powiat PuΠawy. Zob. GKBZPNPOKL,
K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 12, k. 24; sygn. 14, k. 42.
85 Joachima wymieniono po raz pierwszy w czerwcu 1944 a po raz ostatni 8 lipca 1944. Zob. GKBZPNPOKL,
K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 7, k. 5; Fernschreiben, 10 lipca 1944, APL, KdOrpoDL,
Ortskommandantur I/524, Tägliche Lagemeldungen (lipiec 1944), sygn. 27.
86 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 11, k. 31, 37; GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 207, k. 12.
87 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek RadomyÊl, sygn. 11, k. 37.
88 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 202, k. 9.
89 W maju 1944 r. Leutnant der Gendarmerie Xaver Heining zostaΠ przeniesiony do Zug CheΠm. Zob. “Der
Kommandeur der Gendarmerie im Distrikt Lublin, Besondere Anordnungen, Nr. 8, Lublin”, 15 maj 1944,
AAN, RGG, sygn. 214/IV-3, k. 3; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 12, k. 6.
90 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 367.
91 Meister d. Gend. Fritz Becker an das Gefängnis in Janów, 7 October 1941, APL, Deutsche Gefängnis
Janów, Wi´zienie niemieckie w Janowie, Zarzàdzenia i korespondencja szefa dystryktu lubelskiego z
kierownikiem wi´zienia w sprawach organizacyjno personalnych wi´ziennictwa i traktowania wi´êniów
1940-1941 [dalej cyt. DGJ, Zarzàdzenia i korespondencja], sygn. 1034, teczka 1, k. 146.
92 Brehmer zostaΠ przeniesiony z Janowa na zast´pc´ szefa posterunku ˝andarmerii w Cycowie. Zob.
GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 14, k. 22. Zob. te˝ “Sicherungsplan für den
Distrikt Lublin”, s. 222-25.
93 Schmidt zostaΠ przeniesiony do Cycowa. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn.
12, k. 25.
94 Meister Ulmrich dostaΠ awans na Ltn. dopiero 1 kwietnia 1944. Mo˝liwe, ˝e to on wΠaÊnie zostaΠ komendantem
posterunku po odejÊciu Schmidt’a. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn.
12, k. 3.
95 Cz´Êç dokumentów niemieckich przetrwaΠa bowiem po wojnie u˝ywano ich rewers dla celów
urz´dowych. Z takich wΠaÊnie êródeΠ dowiadujemy si´, ˝e – wedΠug wykazów zaopatrzeniowych – jeszcze
w kwietniu 1941 r. w powiecie istniaΠy trzy posterunki: w Janowie, Zaklikowie, oraz Urz´dowie. Zob.
APLOK, Starostwo Powiatowe w KraÊniku, Kontrola dziaΠalnoÊci i inspekcje rejonów stra˝y po˝arnych,
1944-1945, sygn. 1287.
96 Po 16 stycznia 1943 r., Bornemann mianowano komendantem posterunku ˝andarmerii w Wisznicy. Zob.
GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 14, k. 3; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn.
239, b.n.s.
97 W czerwcu 1943 r. Bez.Ltn. Fritz Kalich zostaΠ przeniesiony z KraÊnika do Hrubieszowa na stanowisko
zast´pcy komendanta miejscowego posterunku ˝andarmerii. Zob. GKBZPNPOKL K˚L, Posterunek
KraÊnik, sygn. 14, k. 17.
98 Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 23.
99 “Gendarmerie-Dienststellen im Distrikt Lublin”, b.d. [1940?], APL, GDL, UOL, sygn. 914, k. 7.
100 Raport specjalny, b.d. [czerwiec 1943], APL, AK, OL, IP, OJ, sygn. 13, k. 56.
101 See Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 23.
102 Andrzej ¸acko, b.d. [1974?], APLOK, zbiory Zar´by, 1.
103 Antoni Winiarczyk, 20 listopada 1975, APLOK, zbiory Zar´by, 5.
104 Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 365, 367.
105 Gendarmerie Hauptmannschaft Lublin, Stärke, b.d. [grudzieƒ 1942?], GKBZPNPOKL K˚L, sygn. 24, k. 6.
106 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 24, k. 1.
107 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 202, k. 9; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek
KraÊnik, sygn. 202, k. 9; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 202, k. 9.
183
Mikrostudia terenowe
108 Byli to: Rtw. Adolf Abel, Mstr. Friedrich Ahrens, Wm. Karl Kitzmann, Obw. Adolf Parfil, Wm. Artur
Restau, Wm. Gustav Schmidt, Wm. Karl Semper, Mstr. Rudolf Wichmann i Hptw. Kurt Zech. Zob. aneksy
poni˝ej.
109 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 202, k. 9; oraz Aneksy poni˝ej.
110 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 24, k. 1.
111 Pi´ciu oficerów ˝andarmerii odkomenderowano do sztabu w Lublinie. Na poziomie powiatu, zestawienie
przedstawione w aneksach daje 5 oficerów ˝andarmerii oraz 46 ˝andarmów za caΠy rok 1943. Je˝eli
jednak weêmiemy pod uwag´ przeniesienia, to mo˝emy zaΠo˝yç, ˝e jednoczeÊnie w powiecie sΠu˝yΠo 4 oficerów
i 35 ˝andarmów. Statystyka za 1944 dotyczy dnia 20 czerwca tego roku. Zob. Gendarmerie Lublin,
b.d. [styczeƒ? 1943], GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 272, k. 10; GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 24, k. 1;
Hempel, Pogrobowcy kl´ski, 57 przypis 4; oraz Aneksy poni˝ej.
112 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 264.
113 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 205, k. 264.
114 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 264, k. 56.
115 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 367.
116 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 264, 367; GKBZPNPOKL, K˚L,
Posterunek KraÊnik, sygn. 205, k. 264; sygn. 265, k. 144; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików,
sygn. 205, k. 264; sygn. 229, k. 28, 66; sygn. 264, k. 56.
117 Zob. Aneksy.
118 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 11, k. 5.
119 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 14, k. 3.
120 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 236.
121 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 205, k. 264; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek
Janów Lubelski, sygn. 205, k. 264; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 205, k. 264.
122 Zob. Aneksy.
123 Meldunek, 18 lipca 1944, AAN, AL, sygn. 192/XXII-3, k. 148.
124 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 11, k. 27.
125 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 205, k. 285.
126 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 264, k. 56.
127 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 264, k. 56.
128 Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 23.
129 “Konspiracja organizacji Stronnictwa Narodowego na terenie powiatu kraÊnickiego”, r´kopis, zbiory
Leszka ˚ebrowskiego, Warszawa, k. 7 [dalej cyt. “Konspiracja organizacji SN” w ZL˚]; Homa, “Pami´tnik
byΠego wi´ênia”, (w:) Maƒkowski, Urz´dów w latach, s. 228.
130 Antoni Winiarczyk, 20 listopada 1975, APLOK, zbiory Zar´by, k. 5.
131 Notka domagajàca si´ 50 koni dla 10 posterunków w Dystrykcie Lublin w GKBZPNPOKL, K˚L, sygn.
222, k. 76-77.
132 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 229, k. 28.
133 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 264, k. 176.
134 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 264, k. 56.
135 “Der Kommandeur der Gendarmerie im Distrikt Lublin, Besondere Anordnungen, Nr. 8, Lublin”, 15
maj 1944, AAN, RGG, sygn. 214/IV-3, k. 3a.
136 Byli to: Mstr. Becker, Mstr. Blank, Wm. Brandt, Bez.Ltn. Brehmer, Mstr. Dörbandt, Unterw. Dülge,
Mstr. Eckhart, Mstr. Gassner, Wm. Grosser, Wm. Haak, Mstr. Haider, Wm. Heinrich, Mstr. Heiße, Wm.
Hoferichter, Bez.Obw. Hufnagel, Unterw. Jeske, Bez. Obltn. Junker, Hptw. Kerner, Utw. Lang, Wm.
Maschinsky, Wm. Müller, Mstr. Posorski, Wm. Prahl, Wm. Seifert, Wm. Siuda, Obw. Schwanfelder, oraz
Bez.Ltn. Wachter. Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 202, k. 9; GKBZPNPOKL,
K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 202, k. 9; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 202, k. 9.
184
Glaukopis nr 1-2003
KraÊnik
137 Byli to: Rtw. Adolf Abel, Mstr. Friedrich Ahrens, Wm. Karl Kitzmann, Obw. Adolf Parfil, Wm. Artur
Restau, Wm. Gustav Schmidt, Wm. Karl Semper, Mstr. Rudolf Wichmann, oraz Hptw. Kurt Zech. Zob.
Aneksy.
138 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 202, k. 39.
139 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 202, k. 9.
140 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 202, k. 9.
141 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 202, k. 9.
142 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 202, k. 9.
143 Pierwsza wielka deportacja z powiatu Janów miaΠa miejsce 12 kwietnia 1942 r. Wywieziono wtedy i
zamordowano okoΠo 2,000 ˚ydów z getta w KraÊniku. Ju˝ 9 maja 1942 r. Kreishauptmann zarzàdaΠ deportacji
5,400 “zb´dnych” ˚ydów. Do koƒca grudnia 1942 r. wywieziono conajmniej 10,000. Przynajmniej
1,000 osób rozstrzelano na miejscu. Zob. “Informacja,” Walka, nr. 16, 6 maja 1942; Geheim Abschrift von
Kreishauptmann Lenk in Janów an den SS- und Polizeiführer in Lublin, 9 May 1942, (w:) Józef Kermisz
(red.), Dokumenty i materiaΠy do dziejów okupacji niemieckiej w Polsce, tom II: “Akcje” i “Wysiedlenia” cz´Êç
I, (Warszawa: Wydawnictwa Centralnej ˚ydowskiej Komisji Historycznej przy C. K. ˚ydów Polskich, 1946),
t. 2: s. 54.
144 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 232, k. 2.
145 GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 232, k. 2.
146 Polskie êródΠo nieprawidΠowo podaΠo jego nazwisko jako Reicher. Zob. Ewa Kurek, Zaporczycy 1943-
1949 (Lublin: Wydawnictwo Clio, 1995), s. 42.
147 ZaΠ. nr. 7 do meld. dod. z dn. 16 grudnia 1940, AAN, AK, sygn. 203/III-49, k. 204.
148 Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 23.
149 Informacja Bie˝àca nr. 23/96, 16 czerwca 1943, AAN, DR, 202/III-7, t. 2, k. 273-274.
150 Andrzej ¸acko, b.d. [1974?], APLOK, zbiory Zar´by, k. 1; Zenon Sowa, 7 paêdziernik 1976, APLOK,
zbiory Zar´by, k. 3.
151 Edward Galiƒski, 18 grudnia 1975, APLOK, zbiory Zar´by, k. 2; Piotr Olejko, 18 grudnia 1975,
APLOK, zbiory Zar´by, k. 2; Antoni Winiarczyk, 20 listopada 1975, APLOK, zbiory Zar´by, k. 5, 10.
152 Omówimy je w osobnym artykule.
153 GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 14, k. 3.
154 Notka z 24 czerwca 1943, GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 47, b.n.s.
155 Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Janów Lubelski, sygn. 11, k. 11, 37, 41; sygn. 12, k. 3, 25;
sygn. 14, k. 22, 41; sygn. 202, k. 9; sygn. 205, k. 367; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek KraÊnik, sygn. 3,
k. 22; sygn. 12, k. 24; sygn. 14, k. 36, 42; sygn. 41, k. 35; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek RadomyÊl,
sygn. 11, k. 37; GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunek Zaklików, sygn. 12, k. 6; GKBZPNPOKL, K˚L,
Posterunek Zaklików, sygn. 202, k. 9; “Sicherungsplan für den Distrikt Lublin”, s. 222-25.
156 Zob. GKBZPNPOKL, K˚L, Posterunki RadomyÊl, Zaklików, KraÊnik, Janów Lubelski, sygn. 3, 7, 11,
12, 14, 16, 18, 41, 47, 202, 205, 206, 210, 216, 217, 218, 229, 232, 239, 241, 264, 265; Der
Kommandeur der Gendarmerie im Distrikt Lublin, Besondere Anordnungen, Nr. 8, 15 May 1944, in AAN,
RGG, sygn. 214/IV-3, k. 2-4; Meister d. Gend. Fritz Becker an das Gefängnis in Janów, 7 October 1941,
APL, DGJ, Zarzàdzenia i korespondencja, sygn. 1034, teczka 1, k. 146; Notitzen, 29 wrzeÊnia 1941, 11
paêdziernika 1941, 26 paêdziernika 1942, 23 marca 1943 i 19 maja 1943, APL, DGJ, Korespondencja
dotyczàca pracowników i stra˝ników wi´zienia, 1940-1943 [dalej cyt. Korespondencja], sygn. 1034, teczka
3, k. 11-13, 24, 26-27; CzesΠaw Rajca, “Niektóre aspekty stosowania odpowiedzialnoÊci zbiorowej w
dystrykcie lubelskim”, Zeszyty Majdanka 6 (1972): 102, 119 [afterwards “Niektóre aspekty odpowiedzialnoÊci”];
Szymanek, Z dziejów KraÊnika, s. 23.
157 Jest to lista cz´Êciowa. Zob. Bericht, 15 July 1940, APL, PBZ, sygn. 31, k. 101-102; Fernschreiben,
11, 14, 26 i 29 maja 1943, 20 lutego 1944, APL, KdOrpoDL, Ortskommandantur I/524, Tägliche
Lagemeldungen (maj 1943 i luty 1944), sygn. 13 i 22; GKBZPNPOKL, K˚L, sygn. 7, k. 66-74.
185
Mikrostudia terenowe
Copyright © 2009 www.internationalresearchcenter.org
Strony Internetowe webweave.pl